از آنجا كه به نظر میرسد متن قانون حمایت از حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب سال 1348 به آسانی در دسترس همهی ناشران، نویسندگان و مترجمان، گردآورندگان و سایر فعالان عرصهی فرهنگ و هنر نیست، لازم دانستیم عین متن قانون مذكور را برای آشنایی بیشتر و مطالعهی دستاندركاران این حوزه در این شماره بیاوریم.
لازم به ذكر است كه اگر رعایت و اجرای همین قانون موجود، از جانب همهی همكاران جدی گرفته شود بسیاری از اختلافات در میان ناشران با نویسندگان، ناشران با ناشران، مترجمان با ناشران و به خصوص گردآورندگان با نویسندگان و ناشران پیش نخواهد آمد.
طبق اطلاعات ما هنوز كتابهایی در كشورمان منتشر میشود بدون این كه قراردادی میان طرفین منعقد شده باشد و عجیب این كه طرفین بر سرنداشتن قرارداد با یكدیگر توافق شفاهی و حتی ضمنی میكنند كه البته در بیشتر موارد به اختلاف میرسند، و یا قراردادهایی ابتدایی و ناقص منعقد میشود كه سرنوشتی به جز اختلاف ندارد، و یا كتابهایی ساخته میشود كه گردآورنده آن مجموعهای از آثار چند نویسنده یا شاعر را در آن میآورد بدون آن كه مجوز مكتوب قبلی و قانونی از صاحب اثر یا ناشر اصلی دریافت كرده باشد. موارد نادیده گرفتن حقوق مادی و معنوی نویسندگان، مترجمان، ناشران و هنرمندان، و سرقت ادبی متاسفانه بسیار متنوع و متعدد است. بنابراین قدم اول برای پیوستن به كنوانسیونهای كپیرایت بینالمللی، رعایت و اجرای مطلق قانون حمایت از مولفان و مصنفان و هنرمندان ایران است كه امیدواریم با عنایت و توجه همه اهالی فرهنگ و هنر به صورت یك فرهنگ و روال تثبیت شده درآید.
قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان
(مصوب دی ماه 1348)
فصل یكم ـ تعاریف
ماده 1 ـ از نظر این قانون به مولف و مصنف و هنرمند «پدیدآورنده» و به آنچه از راه دانش یا هنر و یا ابتكار آنان پدید میآید بدون در نظر گرفتن طریقه یا روشی كه در بیان و یا ظهور و یا ایجاد آن به كار رفته «اثر» اطلاق میشود.
ماده 2 ـ اثرهای مورد حمایت این قانون به شرح زیر است:
(1) كتاب و رساله و جزوه و نمایشنامه و هر نوشته دیگر علمی و فنی و ادبی و هنری.
(2) شعر و ترانه و سرود و تصنیف كه به هر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا نشر شده باشد.
(3) اثر سمعی و بصری به منظور اجرا در صحنههای نمایش یا پرده سینما یا پخش از رادیو یا تلویزیون كه به هر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا نشر شده باشد.
(4) اثر موسیقی كه به هر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا نشر شده باشد.
(5) نقاشی و تصویر و طرح و نقش و نقشه جغرافیایی ابتكاری و نوشتهها و خطهای تزیینی و هر گونه اثر تزیینی و اثر تجسمی كه به هر طریق و روش به صورت ساده یا تركیبی به وجود آمده باشد.
(6) هرگونه پیكره (مجسمه).
(7) اثر معماری از قبیل طرح و نقشه ساختمان.
(8) اثر عكاسی كه با روش ابتكاری و ابداع پدید آمده باشد.
(9) اثر ابتكاری مربوط به هنرهای دستی یا صنعتی و نقشه قالی و گلیم.
(10) اثر ابتكاری كه بر پایه فرهنگ عامه (فولكلور) یا میراث فرهنگی و هنری ملی پدید آمده باشد.
(11) اثر فنی كه جنبه ابداع و ابتكار داشته باشد.
(12) هرگونه اثر مبتكرانه دیگر كه از تركیب چند اثر از اثرهای نامبرده در این فصل پدید آمده باشد.
فصل دوم ـ حقوق پدیدآورنده
ماده 3 ـ حقوق پدیدآورنده شامل حق انحصاری نشر و پخش و عرضه و اجرای اثر و حق بهرهبرداری مادی و معنوی از نام و اثر اوست.
ماده 4 ـ حقوق معنوی پدیدآورنده محدود به زمان و مكان نیست و غیرقابل انتقال است.
ماده 5 ـ پدیدآورنده اثرهای مورد حمایت این قانون میتواند استفاده از حقوق مادی خود را در كلیه موارد و از جمله زیر به غیر واگذار كند.
(1) تهیه فیلمهای سینمایی و تلویزیونی و مانند آن
(2) نمایش صحنهای مانند تئاتر و باله و نمایشهای دیگر.
(3) ضبط تصویری یا صوتی اثر بر روی صفحه یا نوار یا هر وسیله دیگر.
(4) پخش از رادیو و تلویزیون و وسایل دیگر.
(5) ترجمه و نشر و تكثیر و عرضه اثر از راه چاپ و نقاشی و عكاسی و گراور و كلیشه و قالبریزی و مانند آن.
(6) استفاده از اثر در كارهای علمی و ادبی و صنعتی و هنری و تبلیغاتی.
(7) به كار بردن اثر در فراهم كردن یا پدیدآوردن اثرهای دیگری كه در ماده دوم این قانون درج شده است.
ماده 6 ـ اثری كه با همكاری دو یا چند پدیدآورنده به وجود آمده باشد و كار یكایك آنان جدا و متمایز نباشد اثر مشترك نامیده میشود و حقوق ناشی از آن حق مشاع پدیدآورندگان است.
ماده 7 ـ نقل از اثرهایی كه انتشار یافته است و استناد به آنها به مقاصد ادبی و علمی و فنی و آموزشی و تربیتی و به صورت انتقاد و تقریظ با ذكر ماخذ در حدود متعارف مجاز است.
تبصره ـ ذكر مآخذ در مورد جزوههایی كه برای تدریس در موسسات آموزشی توسط معلمان آنها تهیه و تكثیر میشود الزامی نیست مشروط بر این كه جنبه انتفاعی نداشته باشد.
ماده 8 ـ كتابخانههای عمومی و موسسات جمعآوری نشریات و موسسات علمی و آموزشی كه به صورت غیرانتفاعی اداره میشوند میتوانند طبق آییننامهای كه به تصویب هیئت وزیران خواهد رسید از اثرهای مورد حمایت این قانون از راه عكسبرداری یا طرق مشابه آن به میزان مورد نیاز و متناسب با فعالیت خود نسخهبرداری كنند.
ماده 9 ـ وزارت اطلاعات میتواند آثاری را كه قبل از تصویب این قانون پخش كرده و یا انتشار داده است پس از تصویب این قانون نیز كماكان مورد استفاده قرار دهد.
ماده 10 ـ وزارت آموزش و پرورش میتواند كتابهای درسی را كه قبل از تصویب این قانون به موجب قانون كتابهای درسی چاپ و منتشر كرده است كماكان مورد استفاده قرار دهد.
ماده 11 ـ نسخهبرداری از اثرهای مورد حمایت این قانون مذكور در بند (1) از ماده (2) و ضبط برنامههای رادیویی و تلویزیونی فقط در صورتی كه برای استفاده شخصی و غیرانتفاعی باشد مجاز است.
فصل سوم ـ مدت حمایت از حق پدیدآورنده و حمایتهای قانونی دیگر
ماده 12 ـ مدت استفاده از حقوق مادی پدیدآورنده موضوع این قانون كه به موجب وصایت یا وراثت منتقل میشود از تاریخ مرگ پدیدآورنده سی سال است و اگر وارثی وجود نداشته باشد یا بر اثر وصایت به كسی منتقل نشده باشد برای همان مدت به منظور استفاده عمومی در اختیار وزارت فرهنگ و هنر قرار خواهد گرفت.
تبصره ـ مدت حمایت اثر مشترك موضوع ماده (6) این قانون سی سال بعد از فوت آخرین پدیدآورنده خواهد بود.
ماده 13 ـ حقوق مادی اثرهایی كه در نتیجه سفارش پدید میآید تا سی سال از تاریخ پدیدآمدن اثر متعلق به سفارش دهنده است مگر آن كه برای مدت كمتر یا ترتیب محدودتری توافق شده باشد.
تبصره ـ پاداش و جایزه نقدی و امتیازاتی كه در مسابقات علمی و هنری و ادبی طبق شرایط مسابقه به آثار مورد حمایت این قانون موضوع این ماده تعلق میگیرد متعلق به پدیدآورنده خواهد بود.
ماده 14 ـ انتقال گیرنده حق پدیدآورنده میتواند تا سی سال پس از واگذاری از این حق استفاده كند مگر این كه برای مدت كمتر توافق شده باشد.
ماده 15 ـ در مورد مواد (13) و (14) پس از انقضاء مدتهای مندرج در آن مواد استفاده از حق مذكور در صورت حیات پدیدآورنده متعلق به خود او و در غیر این صورت تابع ترتیب مقرر در ماده (12) خواهد بود.
ماده 16 ـ در موارد زیر حقوق مادی پدیدآورنده از تاریخ نشر یا عرضه به مدت سی سال مورد حمایت این قانون خواهد بود:
(1) اثرهای سینمایی یا عكاسی.
(2) هرگاه اثر متعلق به شخصی حقوقی باشد یا حق استفاده از آن به شخص حقوقی واگذار شده باشد.
ماده 17 ـ نام و عنوان و نشانه ویژهای كه معرف اثر است از حمایت این قانون برخوردار خواهد بود و هیچكس نمیتواند آنها را برای اثر دیگری از همان نوع یا مانند آن به ترتیبی كه القاء شبهه كند به كار برد.
ماده 18 ـ انتقال گیرنده و ناشر و كسانی كه طبق این قانون اجازه استفاده یا استناد یا اقتباس از اثری را به منظور انتفاع دارند باید نام پدیدآورنده را با عنوان و نشانه ویژه معرف اثر همراه اثر یا روی نسخه اصلی یا نسخههای چاپی یا تكثیرشده به روش معمول و متداول اعلام و درج نمایند مگر این كه پدیدآورنده به ترتیب دیگری موافقت كرده باشد.
ماده 19 ـ هرگونه تغییر یا تحریف در اثرهای مورد حمایت این قانون و نشر آن بدون اجازه پدیدآورنده ممنوع است.
ماده 20 ـ چاپخانهها و بنگاههای ضبطصوت و كارگاهها و اشخاصی كه به چاپ یا نشر یا پخش یا ضبط و یا تكثیر اثرهای مورد حمایت این قانون میپردازند باید شماره دفعات چاپ و تعداد نسخه كتاب یا ضبط یا تكثیر یا پخش یا انتشار و شماره مسلسل روی صفحه موسیقی و صدا را بر تمام نسخههایی كه پخش میشود با ذكر تاریخ و نام چاپخانه یا بنگاه و كارگاه مربوط بر حسب مورد درج نمایند.
ماده 21 ـ پدیدآورندگان میتوانند اثر و نام و عنوان و نشانه ویژه خود را در مراكزی كه وزارت فرهنگ و هنر با تعیین نوع آثار آگهی مینماید به ثبت برسانند. (آییننامه چگونگی و ترتیب انجام یافتن تشریفات ثبت و همچنین مرجع پذیرفتن درخواست ثبت به تصویب هیئت وزیران خواهد رسید.)
ماده 22 ـ حقوق مادی پدیدآورنده موقعی از حمایت این قانون برخوردار خواهد بود كه اثر برای نخستین بار در ایران چاپ یا پخش یا نشر یا اجرا شده باشد و قبلاً در هیچ كشوری چاپ یا نشر یا پخش یا اجرا نشده باشد.
فصل چهارم ـ تخلفات و مجازاتها
ماده 23 ـ هركس تمام یا قسمتی از اثر دیگری را كه مورد حمایت این قانون است به نام خود یا به نام پدیدآورنده بدون اجازه او و یا عالماً عامداً به نام شخص دیگری غیر از پدیدآورنده نشر یا پخش یا عرضه كند به حبس تأدیبی از شش ماه تا سه سال محكوم خواهد شد.
ماده 24 ـ هركس بدون اجازه ترجمه دیگری را به نام خود یا دیگری چاپ و پخش و نشر كند به حبس تأدیبی از سه ماه تا یكسال محكوم خواهد شد.
ماده 25 ـ متخلفین از مواد 17 ـ 18 ـ 19 ـ 20 این قانون به حبس تأدیبی از سه ماه تا یكسال محكوم خواهند شد.
ماده 26 ـ نسبت به متخلفان از مواد 17 ـ 18 ـ 19 ـ 20 این قانون در مواردی كه به سبب سپری شدن مدت حق پدیدآورنده استفاده از اثر با رعایت مقررات این قانون برای همگان آزاد است، وزارت فرهنگ و هنر عنوان شاكی خصوصی را خواهد داشت.
ماده 27 ـ شاكی خصوصی میتواند از دادگاه صادركننده حكم نهایی درخواست كند كه مفاد حكم در یكی از روزنامهها به انتخاب و هزینه او آگهی شود.
ماده 28 ـ هرگاه متخلف از این قانون شخص حقوقی باشد علاوه بر تعقیب جزایی شخص حقیقی مسئول كه جرم ناشی از تصمیم او باشد خسارات شاكی خصوصی از اموال شخص حقوقی جبران خواهد شد و در صورتی كه اموال شخص حقوقی به تنهایی تكافو نكند مابهالتفاوت از اموال مرتكب جرم جبران میشود.
ماده 29 ـ مراجع قضایی میتوانند ضمن رسیدگی به شكایت شاكی خصوصی نسبت به جلوگیری از نشر و پخش و عرضه آثار مورد شكایت و ضبط آن دستور لازم به ضابطین دادگستری بدهند.
ماده 30 ـ اثرهایی كه پیش از تصویب این قانون پدید آمده از حمایت این قانون برخوردار است اشخاصی كه بدون اجازه از اثرهای دیگران تا تاریخ تصویب این قانون استفاده یا بهرهبرداری كردهاند حق نشر یا اجرا یا پخش یا تكثیر یا ارائه مجدد و یا فروش آن آثار را ندارند مگر با اجازه پدیدآورنده یا قائم مقام او با رعایت این قانون. متخلفین از حكم این ماده و همچنین كسانی كه برای فرار از كیفر به تاریخ مقدم بر تصویب این قانون اثر را به چاپ رسانند یا ضبط یا تكثیر یا از آن بهرهبرداری كنند به كیفر مقرر در ماده (23) محكوم خواهند شد.
دعاوی و شكایاتی كه قبل از تصویب این قانون در مراجع قضایی مطرح گردیده به اعتبار خود باقی است.
ماده 31 ـ تعقیب بزههای مذكور در این قانون با شكایت شاكی خصوصی شروع و با گذشت او موقوف میشود.
ماده 32 ـ مواد 245 و 246 و 247 و 248 قانون مجازات عمومی ملغی است.
ماده 33 ـ آییننامههای اجرایی این قانون از طرف وزارت فرهنگ و هنر و وزارت دادگستری و وزارت اطلاعات تهیه و به تصویب هیئت وزیران خواهد رسید.
قانون فوق مشتمل بر سی و سه ماده و سه تبصره پس از تصویب مجلس سنا در تاریخ دوشنبه سوم آذرماه یكهزار و سیصد و چهل و هشت در جلسه روز پنجشنبه یازدهم دی ماه یكهزار سیصد و چهل و هشت شمسی به تصویب مجلس شواری ملی رسید.