کتابخانه‌های اشتراکی


صفحه اصلی » مقالات فرهنگی » آرشیو مقالات -'- کتابخانه‌های اشتراکی -'- نویسنده (گان) : پگی کناوی ترجمه از :علی رادباوه، دانشجوی دکترای کتابداری و اطلاع رسانی مقدمه: گرایش به کتابخانه‌های اشتراکی یا مشترک و توجه به کارآیی آنها حداقل طی 30 سال گذشته مورد بحث بوده است. واکنش سریع به این مفهوم، به ویژه در دوایر سیاسی غالبا هیجان انگیز است. تمایل قانون گذاران و نمایندگان دولتی به استفاده منطقی از وجوه مالیاتی آنان را به سوی دیدگاهی معقول و اقتصادی سوق می‌دهد. استفاده از کتابخانه‌های اشتراکی ماتریسی از فرصت‌ها و محدودیت‌ها را به وجود می‌آورد که باید به دقت در راستای نیازهای خاص آموزشگاهها و انجمن‌ها مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرند. برداشت‌ها و مفاهیمی‌که در این مقاله به آنها اشاره می‌شود حاصل تجربه این نویسنده در مراحل اولیه برنامه ریزی پروژه کتابخانه اشتراکی کتابخانه عمومی‌سان جوس و کتابخانه دانشگاهی ایالت سان جوس در کالیفرنیا است. دکتر مارتین لوتر کینگ در سال 2003 و براساس برنامه زمان بندی، این کتابخانه را به عنوان اولین کتابخانه دانشگاهی ایالتی و اولین کتابخانه عمومی‌بزرگ مرکزی شهری در ایالات متحده آمریکا افتتاح کرد. مبلغ 5/177میلیون دلاری که در آینده باید در حاشیه پردیس دانشگاه در شهر سان جوس درقلب دره سیلیکون هزینه می‌شد، در اختیار این کتابخانه گذاشته شد. کتابخانه اشتراکی چیست؟ غالباً تعریف واحدی از کتابخانه‌های اشتراکی وجود ندارد. به‌طور کلی، وقتی یک کتابخانه عمومی‌ در جوار یک آموزشگاه قرار می‌گیرد و دانش‌آموزان همان آموزشگاه غالباً از آن کتابخانه استفاده می‌کنند، می‌توان از آن به‌عنوان نوعی قابلیت اشتراکی یاد کرد. ممکن است منابع و برنامه‌های این نوع کتابخانه‌های عمومی‌صرفاً برای دانش آموزان و معلمان تدارک دیده شده یا به آنان اختصاص یابد. شاید از معلمان درخواست شود که انتخاب منابع را برای کتابداران جوان انجام دهند. به هر حال، مدیریت کتابخانه عمومی‌از مدیریت آموزشگاه جدا است. از طرف دیگر، درهای کتابخانه آموزشگاه برای استفاده خانواده‌های دانش آموزان باز است. سناریوی دیگری که یک کتابخانه عمومی‌و یک آموزشگاه دارد هزینه‌های اشتراکی یا همکاری در ارائه خدماتی از قبیل آزمایشگاه کامپیوتر یا محل انجام تکالیف در کتابخانه عمومی‌است که منحصراً یا اغلب اوقات دانش آموزان از آنها استفاده می‌کنند. قابلیت دیگری که حداقل از دیدگاه نظری می‌توان به آن اشاره کرد، ارائه الگوی کتابخانه‌های دوگانه ای است که شامل کتابخانه‌های عمومی‌و آموزشگاهی است که از نظر فیزیکی در یک ساختمان قرار دارند اما هر یک دارای مجموعه ای مستقل می‌باشند که خدمات مستقلی را نیز ارائه می‌دهند. ممکن است تلاش‌های مشترکی وجود داشته باشد و این تلاش‌ها می‌توانند کمبودهای این دو نوع کتابخانه را پیش از ادغام مرتفع سازند. موسسات دانشگاهی ممکن است برای ارائه خدمات به صرفه در کتابخانه با همان تسهیلات کتابخانه‌های عمومی ‌و آموزشگاهی یک کتابخانه مشترک ایجاد کنند. یک کتابخانه اشتراکی یا کتابخانه مشترک واقعی ممکن است به عنوان یک موجود کاملاً مستقل تعریف شود که دارای ساختمان مستقلی است و برای پشتیبانی از آموزشگاه و نیز توسعه خدمات کتابخانه ای برای جامعه استفاده کننده برنامه آموزشی ارائه می‌کند. اداره این ساختمان، مجموعه‌ها و خدمات مربوط به آن در قالب توافقنامه مشترک یا " تفاهم نامه " انجام می‌شود که در آن هر سازمان می‌تواند بر مجموعه‌ها و بودجه خود کنترل داشته باشد. وافقنامه‌های مشترک به‌عنوان متغیر قابل توجهی مطرح است و یک کتابخانه جدید را بنیان می‌نهد که می‌تواند بین دو گروه به تعداد دلخواه تقسیم شود. وظایف و عملکردهای این دو موسسه غالباً با هم تلفیق می‌شوند و اساساً کتابخانه به عنوان یک سازمان انجام وظیفه می‌کند. مقررات قانونی ممکن است خواه به عنوان یک ساختار دولتی واحد که عهده دار مسولیت ارائه خدمات کتابخانه‌های عمومی‌و آموزشگاهی است، خواه به عنوان یک سازمان جدید مطرح شود که به صورت اشتراکی از سوی دو موسسه مادر اداره می‌شود. [1] در این تفاهم نامه باید جزئیاتی که در اثر جدا شدن این واحد اشتراکی در آینده اتفاق خواهد افتاد، قید شود. از متداول‌ترین انواع کتابخانه‌های اشتراکی می‌توان به کتابخانه‌هایی عمومی‌که با مراکز رسانه‌ای کتابخانه آموزشگاهی و نیز کتابخانه‌هایی عمومی‌که با کتابخانه‌های دانشگاهی ترکیب شده اند، اشاره داشت. اما آنچه از این ترکیب حاصل می‌شود، آن است که برنامه ریزی توسعه ای و گرایش به این نوع تفکر شیوه‌ای رایج نیست. برنامه‌ریزی به طور چشمگیری در این نوع کتابخانه‌ها نسبت به یک کتابخانه واحد، بلند مدت تر خواهد بود. استفاده اشتراکی موجب بروز و رشد قابلیت‌های فنی و سازمانی ، و تنظیم یک جدول زمانی یا طرح راهبردی برای اجرای چنین پروژه ای می‌شود. چگونه این تصمیم شکل می‌گیرد؟ چگونه تصمیم گرفته می‌شود که یک محل خاص به بهترین شکل ممکن در قالب یک کتابخانه اشتراکی به خدمت گرفته شود؟ نمایندگان دولت محلی که با روسای دانشگاه، دانشکده یا آموزشگاه در ارتباط هستند، ممکن است به این جمع بندی برسند که با حداقل منابع از گروه‌های اشتراکی، کتابخانه اشتراکی تشکیل دهند. اتخاذ چنین تصمیمی‌باعث مشاجره می‌شود به ‌ویژه از طرف کسانی که احساس می‌کنند که چنین تصمیمی‌به نوعی ارزیابی و مداقه اندیشمندانه نیاز دارد و تا کنون به آن توجه نشده است. در پردیس دانشگاه ایالتی سان جوس، نمونه‌هایی مشابه سال‌های 1960 - پس از طرح استفاده اشتراکی از کتابخانه که با همکاری شمار اندکی از گروه‌های تاثیرگذار آغاز شد - به مرحله اجرا گذاشته شد. صدها دانشجو و تعدادی از اعضای هیئت علمی‌دادخواستی را در اعتراض به این نوع اشتراک امضاء کردند. در هر دو سوی این مشاجره این نگرانی وجود داشت که طرف دیگر ممکن است در استفاده از منابع کتابخانه و مدیریت امور اجرایی بر طرف دیگر پیشی گیرد. در واقع، آنها نتوانستند فرصتی برای همکاری و اعتماد متقابل به وجود آورند. هیچ جامعه‌ای دقیقاً شبیه جامعه دیگر نیست، و هیچ آموزشگاه، دانشکده یا دانشگاهی دقیقاً تصویری از دیگری نیست. به هر حال، یک موسسه آموزشی خاص در یک جامعه خاص واقعیت منحصر به فردی را به وجود می‌آورد. مطالعات امکان‌سنجی باید در ابتدای این فرایند انجام شود، همه متغیرها باید مورد توجه قرار گیرند و نیازهای تکمیلی باید تجزیه و تحلیل شوند. جمع آوری این داده‌ها کمک خواهد کرد تا تصمیم بگیریم که آیا طرح یک کتابخانه اشتراکی را می‌توان برای موسسات و جوامعی که از آن بهره‌مند می‌شوند مطرح کرد. پیچیدگی طراحی ساختاری یک کتابخانه اشتراکی موجب خواهد شد که از کارمندان اندیشمندی که از آنها انتظار می‌رود که طرح استفاده اشتراکی را اجرا کنند خواسته شود تا در فرآیند تصمیم‌گیری در هر مرحله از پروژه مشارکت داشته باشند. از غامض‌ترین تصمیم‌ها می‌توان به تصمیمی‌ مبنی بر تاسیس کتابخانه اشتراکی اشاره نمود. بررسی نیازهای عام و همچنین نیازهای جامعه دانشگاهی می‌تواند منجر به یافتن راه‌حل‌هایی برای موانع لاینحل گردد. یا ممکن است موضوعی باثبات‌تر بروز نماید که فرصت‌ها و امکانات جدایی‌ناپذیری را در درون پروژه ایجاد نماید. موانع و محدودیت‌ها وقتی برطرف می‌شوند که واقعیت‌های سیاسی مورد توجه قرار گیرند. اغلب محدودیت‌های مالی مانع از ایجاد دو کتابخانه جدید و مستقل می‌شود اما می‌توان یک کتابخانه اشتراکی ایجاد کرد. به‌عنوان نمونه می‌توان به کتابخانه سان جوس اشاره کرد. به بیان ساده، تاسیس یک ساختمان کم‌هزینه‌تر و ارزان‌تر از ساختن دو ساختمان مستقل است. در یک جهان ایده‌آل، ارائه خدمات بهینه و گردآوری مجموعه‌ای مناسب‌تر، ازجمله اهداف اصلی یک کتابخانه اشتراکی به‌شمار می‌آیند. در یک کتابخانه اشتراکی، شرایط ارائه خدمات و مجموعه قطعا بهتر از یک کتابخانه مستقل است. قطعا خدمات قابل‌ارائه و مجموعه عظیم و چشمگیری که در دره سیلیکون گردآوری شده، این کتابخانه را به مرکزی بدل کرده است که در یک مکان پرجمعیت و با ضیق وقت، همه نیازهای اطلاعاتی آنها را تامین می‌کند. به دلیل همین مزیت‌هاست که خبرنامه مرکوری سان جوس این طرح را به خاطر مشارکت سان جوس یک طرح "هوشمندانه" نامیده است.[2] فرصت‌ها و چالش‌ها در این نوع کتابخانه‌ها کدام‌اند؟ فرصت‌ها و چالش‌های چشمگیری در کتابخانه‌های اشتراکی مشهود می‌باشد. از برجسته‌ترین آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: ماموریت‌های گوناگون، مکان فیزیکی کتابخانه، مسائل سیاسی، مدیریت مجموعه، استفاده از فناوری در کتابخانه‌های اشتراکی، مسائل مربوط به کارکنان، و توسعه سواد اطلاعاتی و آموزش مادام العمر. حقیقت ماموریت‌های گوناگون کتابخانه‌های عمومی، آموزشگاهی و دانشگاهی شباهت‌های بسیاری با هم دارند، اما یک تفاوت اساسی در ماموریت‌های این کتابخانه‌ها مشهود است: کتابخانه‌های آموزشگاهی برنامه‌های آموزشی مدارس را پشتیبانی می‌کنند و تاکید آنها بر آموزش و یادگیری است. کتابخانه‌های عمومی‌ بر تامین همه نیازهای اطلاعاتی آحاد جامعه تاکید دارند. این اختلاف در ماموریت در پروژه سان جوس خود را به‌خوبی نشان داد. نیمی‌ از سی و دو کتابداری که در این پروژه مشارکت داشتند از کتابخانه‌های عمومی ‌و نیمی ‌دیگر از کتابخانه‌های دانشگاهی بودند. هر کتابدار با یک نفر از همکاران از موسسه مشابه هماهنگ شدند و دو ساعت از وقت خود را برای ارائه خدمات مرجع صرف کردند. در مرحله بعد کتابداران به میز مباحثه و تجزیه و تحلیل هدایت شدند. نتیجه مشترکی که از این هماهنگی حاصل آمد این بود که کتابداران کتابخانه‌های عمومی‌خدمات چشمگیرتری ارائه ‌نمودند از جمله اینکه در تحویل اطلاعات درخواستی مراجعان با حداقل آموزش و گاهی بدون آموزش موفق‌تر بودند. به‌نظر می‌رسید که کتابداران کتابخانه‌های دانشگاهی به آموزش، راهنمایی و هدایت مراجعان تمایل بیشتری داشتند تا بتوانند " اطلاعات نهایی» موردنیاز را در اختیار مراجعان قرار دهند.(3) در نتیجه، به‌عنوان مثال، پرسش‌هایی از این قبیل مطرح خواهد شد که آیا می‌توان یک کتابخانه عمومی ‌کوچک که بر ارائه خدمات حضوری به خانواده‌هایی با بچه‌های نوجوان و منابع عامه‌پسند برای شهروندان بزرگسال تکیه دارد را به شکل موفقیت‌آمیزی با کتابخانه‌ای دانشگاهی که بر آموزش‌های حرفه‌ای و نیمه‌حرفه‌ای و گردآوری منابع آموزشی تاکید دارد، ادغام کرد. تجزیه و تحلیل و روزآمد کردن ماموریت‌ها در سایه شیوه‌های نوین ممکن است باعث هم‌گرایی‌هایی شود که از طریق آنها اطلاعات ارائه می‌شوند؛ این همان چیزی است که فناوری نامیده می‌شود. اما نباید از هیچیک از ماموریت‌ها کاسته شود. شاید در سال‌های اخیر امیدوارانه‌ترین ماموریت‌ها و اهداف مشترک در قالب مفاهیمی‌ چون سواد اطلاعاتی و آموزش مادام‌العمر ظهور کرده باشند. شاید بزرگترین شانس یک کتابخانه اشتراکی حقیقتاً آن باشد که با نیازهای اطلاعاتی مردمی‌ مواجه است که سالیان متمادی در آموزشگاه‌ها دانش‌آموز بوده‌اند. فناوری در کتابخانه‌های اشتراکی کتابخانه‌ها کلمات چاپی را منسوخ نکرده‌اند و در آینده نیز چنین نخواهند کرد. اغلب کتابخانه‌ها بدون اینکه به‌طور چشمگیر از مجموعه‌های چاپی خود بکاهند، به استفاده از فناوری روی آورده‌اند. این موضوع فرصت‌های جدید و نیاز به ساختمان‌های بزرگتر را ایجاد کرده است. یکی از مزایای کتابخانه‌های اشتراکی آن است که این کتابخانه‌ها فضای فیزیکی بیشتری در اختیار دارند و معمولا نه تنها مجموعه‌های چاپی بیشتری را ارائه خواهند کرد بلکه امکان دسترسی بیشتر به انواع فناوری و ایستگاه‌های رایانه‌ای را نیز فراهم می‌آورند. به‌هرحال، فناوری در کتابخانه‌های اشتراکی باید براساس توافقات معمول خریداری یا به خدمت گرفته شوند. به دلیل ایجاد امکانات بزرگتری برای مشتریان شاید صرفه‌جویی شود و شاید نیز چنین نباشد. چنین تصویری احتمالاً پیچیده‌ است. کتابخانه عمومی‌ سان جوس، 17 کتابخانه شاخه و دو کتابخانه سیار در اختیار دارد. دانشگاه ایالتی سان جوس به نظام دانشگاه ایالتی کالیفرنیا وابسته است که بیشترین پایگاه‌های اطلاعاتی را خریداری می‌کند. معمایی که باید پاسخ داده شود این است که چه کسی، به چه چیزی و با چه هزینه‌ای دسترسی دارد. اگر در زمینه فناوری توافق شده باشد، یک مرکز وبی و خوش‌ساخت کتابخانه اشتراکی به روش‌های مختلف می‌تواند همه خدمات کتابخانه‌ای را در اختیار همه مراجعان کتابخانه قرار دهد. همه کسانی که کارت کتابخانه را دریافت کرده‌اند می‌توانند از هر محلی به سایت آن متصل شده و از پایگاه‌های اطلاعاتی روزنامه‌ها و مجلات که از طریق کتابخانه اشتراکی خریداری شده است استفاده نمایند. هر ساله از طریق اینترنت ابزارهای مرجعی در دسترس قرار دارند که از استانداردهای بالایی نیز برخوردارند و یک کتابخانه اشتراکی می‌تواند تعداد زیادی از این ابزارها را خریداری نماید. در آینده، خرید فناوری یکپارچه و توانایی ارائه آن از طریق یک کتابخانه اشتراکی است که اهمیت خواهد داشت نه تهیه منابع چاپی و فضای فیزیکی آن. این امکان وقتی بارز می‌شود که فناوری بتواند بین موانع خدمات و منابع اطلاعاتی کتابخانه‌های عمومی ‌و دانشگاهی تمایزی قائل شود. تعیین اهداف یک نظام رایانه‌ای یکپارچه که بتواند نیازهای هر دو نوع کتابخانه را تامین نماید یکی از بزرگترین چالش‌های کتابخانه اشتراکی است. در ژانویه سال 2000 هیئت کوچکی از پروژه سان جوس به ‌هارنوسند واقع در سوئد برای برگزاری مراسم و کنفرانسی که به منظور افتتاح یک کتابخانه اشتراکی جدید زیبا به نام سام بیبلیوتکت (کتابخانه اشتراکی) برگزار شده بود، مسافرت کردند. هارنوسند شهر کوچکی است که در دریای بالتیک در شمال سوئد واقع شده است. فقدان بعضی از صنایع، کاهش جمعیت و نیاز به امکانات کتابخانه‌ای جدیدتر باعث شد تا ایده ایجاد یک کتابخانه اشتراکی شکل گیرد. کتابخانه بخش واسترنورلند ، کتابخانه عمومی‌ هارنوسند و کتابخانه دانشگاهی سوئد در هم ادغام شدند. ساختمان این کتابخانه که از چوب‌های محلی ساخته شده بود به عنوان پلی بین شهر هارنوسند و دانشگاه سوئد پیوند برقرار کرد. بعد از شش سال طراحی، همه چیز در این محل جای گرفت. تنها مورد استثنا فقدان یک نظام رایانه‌ای یکپارچه بود که سه تن از مدیران از آن به‌عنوان مشکل اساسی نام بردند اما یکی از آنها امیدوار بود که در آینده خواهند توانست بر این مشکل غلبه نمایند. از نظر پروژه سان جوس، هر سازمان در کتابخانه اشتراکی به عنوان بخشی از شبکه خودکار یک نظام کتابخانه‌ای فعالیت می‌کند که بر روی هم فرآیند گزینش را تکمیل می‌کنند. همکاران سان جوس تصمیم گرفتند فقط دو نظام فعلی خود را جایگزین کتابخانه اشتراکی کنند. یک نظام تلفنی واحد چالش‌های بیشتری را ایجاد خواهد کرد زیرا کتابخانه عمومی‌، بخشی از شبکه تلفنی شهر سان جوس به شمار می‌رود. سیاست‌ها و خط‌مشی‌ها بین سیاست‌ها و خط‌مشی‌های کتابخانه‌های آموزشگاهی یا دانشگاهی و کتابخانه‌های عمومی‌ تفاوت‌های اساسی وجود دارد. سیاست‌های توسعه مجموعه، سیاست‌های امانت، سیاست‌های دسترسی درون‌خطی، سیاست‌های پردازش و فهرست‌نویسی، سیاست‌های پرسنلی، سیاست‌های مالی و پیمانکاری و سیاست‌های نامعلوم مشتریان از جمله چالش‌هایی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند. اگر دو کتابخانه در هم ادغام شده و به منزله یک موجود مستقل عمل ‌کردند، باید همه سیاست‌های هر دو کتابخانه در هم ترکیب شده و تجزیه و تحلیل گردد. کتابخانه‌ای که به‌صورت اشتراکی اداره می‌شود، باید در مراحل اولیه فرآیند طراحی آن گروهی مرکب از مدیرانی از هر دو سازمان که با نیازهای سازمانی آشنایی دارند نیز وجود داشته باشند تا در مدیریت این کتابخانه‌ها مشارکت نمایند. سیاست‌های جدید در آینده مطرح خواهند شد و اختلافات نیز مرتفع خواهند شد. بر اساس کارکردهای روزانه، مسائل عملی غیرقابل پیش‌بینی بروز خواهد کرد. خدمات و خط مشی‌ها به طور مستمر باید اصلاح شوند و بهبود یابند. پاسخ به مشکلات همیشه ساده نیست به ویژه در پروژه‌هایی مانند سان جوس که زمینه جدیدی را مطرح می‌کند. سیاست‌های پرسنلی احتمالا موجب چالش جدیدی خواهد شد، هر نظامی‌ معمولا شیوه‌های خاصی برای ارزیابی عملکرد خود دارد و از معیارهای خاصی تبعیت می‌کند. آیا اعضای یک مجموعه می‌توانند با دیگر اعضا تعامل و همکاری داشته باشند یا به عنوان سرپرست آنها ایفای نقش نمایند؟ ممکن است کارمندانی از دو مجموعه با سطح آموزش و تجارب یکسان اما با سطح متفاوتی از حقوق دریافتی در کنار هم قرار گیرند. در سان جوس، کارکنان از هشت اتحادیه مختلف با توافق محلی همکاری می‌کنند. لازم است برای تامین نیازهای استفادهکنندگان بنگاه‌هایی ایجاد شوند که تعداد ساعات بیشتری در خدمت جامعه استفاده‌کننده باشند. تهیه مکان مطالعه 24 ساعته و آزمایشگاه رایانه برای استفاده دانشجویان در محل استراحت آنها ضروری است. در طراحی اولیه ساختمان باید بخشی از ساختمان برای این منظور در نظر گرفته شود. سیاست‌ها و مسائل ایمنی هم باید در طراحی ساختمان ملحوظ گردد. برای دسترسی به سیستم باید کارت الکترونیکی طراحی شود. به خط‌مشی‌های مجموعه‌سازی و امانت نیز باید در مراحل اولیه توجه شود. در سان جوس، مسئولان شهر اصرار دارند که عامه مردم نیز باید بتوانند از میلیون‌ها جلد از منابع دانشگاه‌ها استفاده کنند. براساس توافق به عمل آمده، به جز چند مورد استثنا، مراجعان کتابخانه‌های دانشگاهی و کتابخانه‌های عمومی‌ می‌توانند به‌طور مساوی به همه منابع دسترسی داشته باشند. بر اساس همین توافق، چنانچه اعضای کتابخانه عمومی‌ از منابع امانی کتابخانه استفاده کنند در حالی که دانشجویان و اعضای هیئت علمی‌ دانشگاه نیز به دلیل وجود «قانون استفاده دانشگاهی» از حق استفاده بیشتری برخوردارند، در چنین موقعیتی هر دو کتابخانه باید سریعا نسبت به یافتن راه‌حل اقدام کنند [3]. سیاست‌های رزرو باید دقیقا مشخص کند که چه نوع منابعی برای چه کسانی و برای چه مدت باید رزرو شوند. توافق‌های به عمل آمده باید به‌گونه ای باشد که بتواند همه پرسش‌های احتمالی آتی را پاسخگو باشد و برای اجرای کامل پروژه هنوز هم باید تصمیم‌های جدیدی اتخاذ گردد. در مدیریت استفاده اشتراکی هیچ نکته ابهام آمیزی وجود ندارد. طراحی ساختمان اگر پروژه کتابخانه‌های مشترک در ساختمان جدیدی اجرا شود و اگر گروه‌های متخصص از ابتدای پروژه درگیر طراحی فضا و ساختمان شوند، شانس بیشتری برای فعالیت وجود دارد. وظیفه کارکنان هر دو موسسه آن است که با تیم معماری و طراحی همکاری تنگاتنگی داشته باشند، زیرا همین متخصصان باید تعیین کنند که چگونه سازمان کتابخانه در درون این دیوارها به خوبی می‌تواند ایفای نقش نماید و آیا مجموعه‌ها به لحاظ فیزیکی باید جدای از هم باشند یا در یک فضا جاسازی شوند. همچنین طراحی ارائه خدمات به شکل مستقل و یکپارچه هم باید مدنظر طراحان قرار گیرد. تعداد اتاق‌های همایش و آزمایشگاه‌های رایانه‌ای که مورد نیاز است، به علاوه مسائل عامی‌ مثل شیوه ایفای نقش دو کتابخانه مستقل برای ایجاد یک سازمان اشتراکی پویا از دیگر مسائل مورد توجه است. راه‌های دسترسی، علامت‌گذاری مسیرها، فضاهای کاری کارمندان، فضاهای عمومی‌ برای ارائه خدمات، کنترل صدا، محیط‌های ساکت برای مطالعه و سایر فضاها باید به دقت مورد بررسی قرار گیرند. تفاوت‌های فرهنگی زمانی ‌شدت می‌گیرد که کارکنان درباره کارکردها و خدمات و اینکه در ساختمان جدید چگونه باید فعالیت‌های روزانه را انجام دهند با یکدیگر بحث نمایند. در اینجا، انعطاف‌پذیری و توانایی ارائه یک الگوی جدید بسیار مهم و ارزشمند خواهد بود. طراحی این ساختمان باید بتواند همه کارکردهای کتابخانه عمومی‌ و آموزشگاهی را پوشش دهد. بخش نشریات ادواری، بخش امانت و بخش مرجع از بخش‌های مطرح کتابخانه هستند که باید به‌طور اشتراکی و ازطریق یک میز خدمات خود را ارائه نمایند. وقتی ارائه این خدمات به صورت اشتراکی انجام می‌شود، بین دانش‌جویان و آحاد جامعه در استفاده از منابع کتابخانه‌ای هیچ تفاوتی وجود ندارد و همه می‌توانند از خدمات کتابخانه به طور مساوی استفاده نمایند. تفاوت‌ها در ارزش سازمانی، در نوع خدماتی که کتابخانه‌ها ارائه می‌کنند بازتاب می‌یابند و ساختمان باید براساس شیوه ارائه خدمات کتابخانه طراحی شود. اختلاف‌نظرهای مربوط به ارزش‌های سازمانی و روش ارائه خدمات به مشکلات و چالش‌های سازمانی منجر می‌شوند. در سان جوس، طراحی و ارائه خدمات مرجع یکی از موضوعات داغ کتابخانه‌ای است و مستقیماً به این پرسش که یک کتابخانه اشتراکی چگونه باید باشد پاسخ می‌دهد. برخی از کتابداران دانشگاهی و جمعی از اعضای هیئت علمی ‌از میزهای مرجع مستقل و مجموعه مرجع مستقل در این نوع کتابخانه‌ها پشتیبانی می‌کنند و بر این باورند که چنین خدماتی به راحتی نمی‌تواند با هم ترکیب شوند. غالب کتابداران کتابخانه‌های عمومی‌ با این دیدگاه مخالف‌اند. مباحث مربوط به طراحی و ارائه خدمات مرجع در طول مدت نه ماه به اتمام رسید و معماران پیش‌بینی می‌کردند که این فرایند باید پیش از اتمام طراحی بخش مرجع خاتمه یابد. گروه‌های ناظر، پروژه‌های فرعی، کارمندان بازنشسته و استخدام مشاوران می‌تواند در کمی‌نمودن فعالیت گروهی که مسئولیت تکمیل پروژه را به عهده دارند راهگشا باشد. توماس چیلدرز دکترای علوم اطلاع‌رسانی و استاد دانشکده اطلاع‌رسانی و فناوری اطلاعات دانشگاه درکسل در توسعه و تجزیه و تحلیل این دو بررسی مشارکت فعال داشت. نتایج این بررسی‌ها نشان داد که کارکنان در شیوه کارکرد بخش مرجع در بخش خدمات عمومی‌ با هم اختلافات اندکی دارند. در یک بررسی درباره نوع سوالات مرجع دو کتابخانه نشان داد که اغلب سوالات مشابه بودند زیرا اکثریت استفاده‌کنندگان هر دو کتابخانه را دانش‌آموزان شکل می‌دادند. به نظر می‌رسید که بیشتر سوالات هر دو کتابخانه در زمینه انجام تکالیف درسی باشد که دانش‌آموزان آنها را برای اولین بار انجام می‌دادند.[4] یافته‌های بررسی‌های چیلدرز به روشی انجامید که باعث شد در طراحی طبقه مرجع به این نتیجه برسند که یک میز مرجع مرکزی و یک مجموعه ترکیبی مرجع طراحی شود. برای مشاوره با هر یک از مراجعان کتابخانه، یک میز ماهواره‌ای کوچک نیز در نزدیکی مجموعه‌های موضوعی تعبیه شد. با استفاده از روش طبقه‌بندی کتابخانه کنگره کتاب‌های مرجع تنظیم خواهند شد، اما برچسب‌های اموال هر کتابخانه باید روی کتاب‌ها قرار گیرد. به محض اینکه این تصمیمات اساسی اخذ شد، یک طراحی عملکردی هم باید انجام شود تا توافق کلی هر دو کتابخانه حاصل شود. موقعیت جغرافیایی کتابخانه عمومی ‌رایگان، با توجه به ماهیت آن، قلب جامعه است که ترجیحاً باید در مرکز شهر یا در منطقه تجاری قرار گیرد. از طرف دیگر، یک کتابخانه آموزشگاهی یا دانشگاهی باید در مجاورت کلاس‌های درس واقع شده باشد طوری که دسترسی دانشجویان و اعضای هیئت علمی‌ به کتابخانه به سهولت امکان پذیر باشد. این دو عامل چالشی است که همواره در تعیین موقعیت جغرافیایی کتابخانه اشتراکی مطرح است. چنانچه کتابخانه دور از پردیس دانشگاه باشد، دانشجویان به راحتی و سهولت نمی‌توانند به کتابخانه دسترسی داشته باشند. برخی از افراد مسن نیز به‌راحتی نمی‌توانند به‌منظور استفاده از کتابخانه وارد پردیس دانشگاه شوند و ترجیح می‌دهند از کتابخانه‌هایی که در مرکز شهر قرار دارند استفاده نمایند. سایر افراد مسن نیز از حضور در محل آموزشگاه و دانشگاه لذت خواهند برد، زیرا آنها همواره چنین تصور می‌کنند که تاسیس یک کتابخانه در درون مجتمع‌های آموزشی مناسب‌ترین مکان خواهد بود. دشواری در دسترسی، از نظر دانشجویان و عامه مردم پذیرفتنی نیست. اگر کتابخانه اشتراکی در محوطه یک آموزشگاه قرار می‌گیرد، کتابخانه باید نزدیک در ورودی باشد نه اینکه در محلی دور از دسترس پنهان شده باشد. علائم راهنما از داخل خیایان باید قابل رویت باشد. علائم داخل جاده‌ها باید مراجعان را به محل کتابخانه هدایت کنند. عامه مردم برای رسیدن به کتابخانه نباید ناگزیر باشند که از وسط آموزشگاه عبور کنند. باید یک ورودی جداگانه برای کتابخانه وجود داشته باشد طوری که عموم مردم بتوانند به سهولت به کتابخانه دسترسی داشته باشند و این اطمینان را در آنان ایجاد نماید که تسهیلات صرفاً برای استفاده دانشجویان صرف نشده است. گاهی یک کتابخانه به عنوان پل و پیوندی بین یک موسسه آموزشی و یک شهر یا شهرستان ایفای وظیفه می‌کند. کتابخانه اشتراکی سان جوس طوری طراحی شده است که خیابانی از وسط آن عبور می‌کند که این خیابان شهر را به پردیس دانشگاه متصل می‌کند. کتابخانه اشتراکی سام بیبلیوتکت در هارنوسند در جوار تپه‌ای در مرکز شهر و پردیس دانشگاه قرار دارد و " محل ورودی بین جامعه شهری و جامعه دانشگاهی" است.[5] معضلات مربوط به توقف اتومبیل‌ها در صورتی پیچیده‌تر می‌شود که کتابخانه اشتراکی در پردیس دانشگاه، دانشکده یا آموزشگاهی قرار گیرد که به طور معمول این اماکن از مشکلات نداشتن پارکینگ مناسب و کافی در رنج باشند. زمانی که اوج ساعات درسی دانشجویان و دانش‌آموزان است، مراجعان به کتابخانه عمومی‌ با مشکل پارکینگ روبرو خواهند بود. در سان جوس چندین پارکینگ جدید در مجاورت پردیس احداث شده است. به علاوه، جایی که هنوز هم مردم و مراجعان به کتابخانه از نداشتن پارکینگ رنج می‌برند احتمالاً محدوده‌های شلوغ وسط شهر است که افراد در قبال توقف هر اتومبیل در فضای نزدیک‌ترین پارکینگ نسبت به کتابخانه جدید باید 67000 دلار بپردازند.[6] بهترین موقعیت جغرافیایی برای ایجاد یک کتابخانه اشتراکی محیط روستاست. از دیدگاه اقتصادی، محیط‌های روستایی احتمالاً فقط یک کتابخانه با کیفیت بالا از نظر منابع، خدمات، فناوری و کارکنان متخصص را می‌توانند پشتیبانی کنند. یک جامعه روستایی کوچک اما شناخته شده می‌تواند به داشتن یک جامعه خوب و پشتیبانی از یک کتابخانه آموزشگاهی به خود ببالد. چنین کتابخانه‌ای می‌تواند به رشد بالندگی در محیط روستا و ارتقای کیفیت زندگی کمک کند. مجموعه گرچه مجموعه‌های مرجع در کتابخانه اشتراکی جدید سان جوس از نظر فیزیکی در هم ادغام (اما دارای مالکیت مستقل است) و با استفاده از نظام رده‌بندی کتابخانه کنگره طبقه‌بندی خواهند شد، اما استفاده از این نوع رده‌بندی در مورد کل مجموعه موجود در ساختمان صادق نیست. مجموعه منابع امانی برای بزرگسالان در یک طبقه از ساختمان نُه طبقه قرار خواهد گرفت و با استفاده از نظام دهدهی دیویی طبقه‌بندی خواهد شد. مجموعه منابع کودکان موجود در کتابخانه عمومی نیز بر اساس نظام دهدهی دیویی سازماندهی خواهد شد. از آنجا که این مجموعه بسیار مورد علاقه مخاطبان خود می‌باشد لذا طبقه اول را به آن اختصاص داده‌اند. سایر طبقات این ساختمان به منابع دانشگاهی اختصاص دارد که نظام رده‌بندی این منابع نیز نظام رده‌ندی کتابخانه کنگره است. اگر دو نوع نظام رده‌بندی در یک طبقه ساختمان وجود داشته باشد، موجب سردرگمی‌ مراجعان خواهد شد. اگر نظام رده‌‌بندی کتابخانه عمومی مرکزی با نظام رده‌بندی کتابخانه‌های عمومی ‌شاخه متفاوت باشد، این مساله نیز به طور بالقوه سردرگمی ‌مراجعان را در پی خواهد داشت. در وضعیت مطلوب، یک کتابخانه اشتراکی به دلیل در اختیار داشتن منابع مالی ترکیبی کلان، مجموعه منابع با کیفیتی خواهد داشت و مجموعه‌های منابع آن نیز در قالب خط مشی مکتوب اشتراکی گزینش منابع توسعه خواهند یافت. این مجموعه از نظر گستره و عمق منابع جالب توجه است.ُ اگر بودجه تهیه منابع تلفیق شود یا نشود، و اگر مجموعه‌های واقعی تلفیق شود یا نشود، انتظار می‌رود مجموعه اشتراکی رشد بسیاری داشته باشد. پرسش‌های مربوط به وجین مجموعه از رشد شتابانی برخوردار خواهند بود. اغلب کتابخانه‌های عمومی ‌به طور مستمر مجموعه‌ها را وجین می‌کنند و غالباً منابع وجین شده را از گردش و امانت حذف می‌کنند. منابع جاری و عامه‌‌پسند نیز به طور روزانه به مجموعه افزوده می‌شوند. هیچ یک از این خط‌مشی‌ها برای کتابخانه‌های دانشگاهی مناسب نمی‌باشند. بنابراین، داشتن ارتباطات آزاد و تدوین خط‌مشی وجین به صورت مکتوب بسیار ضروری است. کارکنان نوع نگرش کارکنان باعث تداوم یا نابودی کتابخانه اشتراکی خواهد شد. آنچه که باعث دستیابی به هر نوع توافق اشتراکی می‌شود، برخاسته از حسن نیت کسانی است که در این نوع فعالیت اشتراکی مشارکت دارند. برای اجرای تعهد و پذیرش پروژه، کارکنان هر دو موسسه باید از زمان شروع پروژه در فرایند برنامه‌ریزی نقش واحدی ایفا نمایند. اختلافات مربوط به هر موسسه باید تعریف شوند و راه حل‌ها و توافقات باید مورد بررسی قرار گیرند. کارکنان هر دو موسسه از ابتدا و پیش از اینکه درهای کتابخانه اشتراکی جدید باز شود، باید ارتباطات کاری و حرفه‌ای مداومی ‌با هم داشته باشند. آموزش راه‌حل‌هایی برای رفع مناقشات، آموزش انجام کار گروهی و فرصت‌های پیش رو به همگان کمک خواهد کرد. کارکنان همه سطوح باید نسبت به ادامه زمان بروز مشکلات درک درستی داشته باشند. در سان جوس، برای کارکنان کتابخانه‌های عمومی‌ و دانشگاهی درباره همه جنبه‌های مدیریت پروژه آموزش متمرکزی تدارک دیده شد. اختلافات فرهنگی مطمئنا سطحی خواهد بود. آن دسته از کارکنانی که سعه صدر بیشتری دارند باید انعطاف‌پذیر و متعهد باشند و با پذیرش اختلافات، تغییر با موفق‌ترین شکل اتفاق خواهد افتاد. همه کارکنانی که در این محیط جدید مشغول به کار می‌شوند، فشارهای با سطوح مختلف ایجاد می‌کنند که گاهی غیرقابل تحمل است. کتابخانه جدید بزرگ‌تر بوده و از مجموعه کامل‌تری نیز برخوردار خواهد بود، در حالی که فرصت‌های آموزش و پیشرفت کارکنان ممکن است در ابتدا محدود باشد طوری که همگان تلاش ‌کنند تا کتابخانه جدید فعالیت خود را با موفقیت آغاز نماید. همه کارکنان باید نحوه برخورد با مراجعان کتابخانه جدید را فرا گیرند، زیرا مراجعان نیز احساس خواهند کرد که در یک محیط بیگانه قرار دارند. صرفه‌جویی هزینه‌ای ممکن است در خصوص کارمندان نیز اعمال شود. هر نوع صرفه‌جویی به عواملی از قبیل طراحی فیزیکی و طراحی سازمانی ساختمان کتابخانه، قوانین و مقررات پرسنلی هر موسسه، قرارداد مشترک و افزایش میزان تقاضا و کار مضاعفی بستگی دارد که مطمئنا کتابخانه جدید و پر جاذبه موجبات آن را فراهم خواهد آورد. جود تعداد بیشتری از متخصصان در یک محل، لزوماً به معنی کاهش کارکنان نیست. کارکنان فصلی که در آستانه بازنشستگی قرار دارند شاید حاضر نباشند در محیط جدید فعالیت کنند و موقعیت شغلی جدید ممکن است برای آنها دردسر ایجاد کند. از طرف دیگر، یک کتابخانه جدید و پر جاذبه ممکن است بتواند کارکنان جدید و با انگیزه‌ای را جذب نماید. از آنجایی که مدت زمان فعالیت کارکنان دو موسسه اساساً متفاوت است، زمان استفاده از کارکنان در اداره یک کتابخانه اشتراکی ممکن است چالش‌هایی را ایجاد کند. روزها و ساعات تعطیلی این دو کتابخانه احتمالاً یکی نیست و کارکنان مدارس ممکن است حاضر به همکاری در فصل تابستان نباشند و سیاست‌های تعطیلاتی نیز ممکن است متفاوت باشد. با توجه به نیاز کارکنان، ساعات حضور آنها می‌تواند افزایش یابد. اگر برای انجام کاری واحد کارمندان حقوق متفاوتی دریافت کنند، رده‌های شغلی متفاوتی داشته‌ باشند و ارزش فرهنگی متفاوتی نیز برخوردار باشند ، این امر باعث کاهش علاقه و رغبت به کار در آنان خواهد شد. فرآیند رشد و تکاملی که باید اتفاق افتد، به ایجاد یک فرهنگ جدید و توافق بر ماموریتی جدید منجر می‌شود که ممکن است اجرای آن سال‌ها به طول انجامد. سواد اطلاعاتی و آموزش مادام‌العمر شاید اصلی‌ترین دلیل ایجاد کتابخانه اشتراکی، فرصتی است که این نوع کتابخانه‌ها برای یادگیری مادام‌العمر ایجاد می‌کنند. استفاده اشتراکی می‌تواند آموزش رسمی‌ را به آموزش غیررسمی‌برای آحاد جامعه تبدیل کند. همه جوامع خواهان افزایش میزان استفاده از این امکانات می‌باشند. هم‌افزایی ایجاد شده در استفاده از خدمات کتابخانه اشتراکی بیانگر این نکته است که چگونه می‌توان از این امکانات به عنوان یک مجموع یکپارچه بهره‌برداری نمود. اگر مسائل عملیاتی به خوبی مدیریت و تحلیل شوند، کتابخانه اشتراکی می‌تواند محل گردهمایی به شمار آید – محلی که دانش‌آموزان جوان‌تر می‌توانند برای بهره‌گیری جدی‌تر از کتابخانه از دانش‌آموزان مسن‌تر الگو بگیرند. همچنین محلی برای بزرگسالان است تا در طول عمر آموزش‌های خود را پی‌گیری نمایند. خلاصه کتابخانه‌های اشتراکی در بیشتر کشورها از جمله مناطق روستایی کانادا، استرالیا و نیوزیلند و همچنین در اروپا و ایالات متحد آمریکا وجود دارند. برخی از این کتابخانه‌ها سال‌های متمادی است که به طور موفقیت‌آمیزی فعالیت دارند. برخی هم در انجام فعالیت‌ها و ارائه خدمات ناکام مانده‌اند. خواه نا خواه این کتابخانه‌ها باید هنوز هم به لحاظ تجربی با آغوش باز این مسائل را به بحث بگذارند. ارزیابی مستمر کتابخانه‌های دانشگاهی هنوز هم در عمل به طور دامنه‌داری انجام نمی‌شود. میزان هزینه‌ها، نوع کارکرد و رضایت‌مندی نسبت به خدمات کتابخانه اشتراکی که در مراحل پیشین اشتراک اتفاق افتاد، باید مورد سنجش واقع شوند. آیا از میزان امانت کاسته شده یا افزایش داشته است؟ راجعان به کتابخانه اشتراکی چه کسانی هستند؟ میزان رضایت‌مندی مراجعان نسبت به مجموعه منابع و خدمات کتابخانه‌های اشتراکی چگونه است؟ در سان جوس، تلاش‌های چشمگیری برای ارزیابی مجموعه و خدمات هر دو کتابخانه پیش از ادغام در مقایسه با اهداف پس از گشایش کتابخانه جدید انجام شده است. به نظر می‌رسد که کتابخانه‌های اشتراکی بیشتر مورد اقبال واقع می‌شوند. در کالیفرنیا و در طرح شماره 14 که در تاریخ هفتم مارس 2000 مورد تایید قرار گرفت، 350 میلیون دلار برای ایجاد و بازسازی کتابخانه عمومی ‌اختصاص یافت. با رجوع به «قانون سال 2000 کتابخانه» و بررسی پیامدهای آن نشان می‌دهد که برای بازسازی امکانات کتابخانه جدید، «اولویت اول باید به آن دسته از پروژه‌های اشتراکی اختصاص یابد که در آنها موسسه‌ای که مسئول راه‌اندازی کتابخانه است ملزم باشد با یک مدرسه و یا با تعدادی از مدارس توافق همکاری انعقاد نماید.»[8] موقعیت‌هایی از این قبیل به سازمان‌ها و انجمن‌های تصمیم‌گیری نیاز دارند تا دقیقاً آنچه را که از یک کتابخانه اشتراکی انتظار می‌رود انجام دهند و پیشرفت فعالیت‌های خود را نسبت به اهداف تعیین شده اندازه‌گیری کنند. تداوم روند بهبودی مستمر نیاز به این دارد که کارکنان به عنوان یک مجموعه واحد فعالیت داشته باشند و الگوی ابداعی خود را با طرح‌های ابتکاری ارائه نمایند. طرح کلی ممکن است سال‌ها به طول انجامد و در این فرایند بازسازی‌شده بااهمیت، ارتباطات در سراسر عمر پروژه - پیش و پس از افتتاح - مطرح خواهد بود. منافع اقتصادی موجب جذاب شدن مفهوم کتابخانه‌های اشتراکی می‌شوند، اما نباید به عنوان تنها عامل مورد ملاحظه قرار گیرد. خدمات بهتر، مجموعه‌های غنی‌ترف ساعات ارائه خدمات طولانی‌تر، طیف متنوعی از کارکنان متخصص و فرصت‌های تازه برای آموزش مادام‌العمر ازجمله ویژگی‌هایی هستند که موجب توازن کتابخانه‌های اشتراکی می‌شوند و به عنوان الگوی ماندگاری برای آینده مورد تایید خواهند بود. فهرست منابع: 1. Combined School and Public Libraries: Guidelines for Decision Making, 2nd Ed., Department of Public Instruction, Division of Library services; Madison, WI, 1998, 1-32. 2. The Library Card Mayor Has A Brilliant plan For San Jose State Partnership: San Jose Mercury News , February 4, 1997. Morning Final, Section: Editorial, Knight Ridder: San Jose, Page 6B. 3. http://www.newkinglibrary.org/home.html (accessed October 2002) 4. Conaway, P. One reference Service for Everyone? Libr. J. 2000.125(12),42-44. 5. Gomez, E., Hulthen. E., Drehmer, U. Harnosand. Sweden. Scand. Publ. Libr. Q. 1998,31(4), 22-24. 6. Ok Likely On Parking Garage,San Jose Mercury News, February 13, 2001. Morning Final, Section: B, Knight Ridder; San Jose, Page 1B. 7. Bundy,A. Widening Client Horizons : Joint use libraries in the 1990s. Australias.Public Libr.Inf. 1998,11(1), 4-16. 8. Library Bond Act of 2000, http://www.olc.library.ca.gov.bondact/bondact.doc(accessed October 2002) کتابنامه Bundy,A. Widening Client Horizons : Joint use libraries in the 1990s. Australias.Public Libr.Inf. 1998,11(1), 4-16. California Reading and Literacy Improvement and Public Library Construction and Renovation Bond Act of 2000, Education Code Title 1 , Division 1, Part 11, Chapter 12, Atricles 1-3 , Sections 19985- 20011. Calls, I.S. Joint Use Libraries: The Issues, Encycl. Libr.Inf. Sci. 1997,59 ( supplement 22) , 265-276. Combined School and Public Libraries: Guidelines for Decision Making , 2nd Ed., Wisconsin Department of Public Instruction, Division for Library services: Madison,May 1998. Conaway, P. One Reference Service for everyone? Libr.J.July 2000,125(2), 42-44. Goldberg,B. Public Libraries Go Back to School. Am. Libr. December,1996,27 ( 11), 54-55. Gomez, E., Hulthen. E., Drehmer, U. Harnosand. Sweden. Scand. Publ. Libr. Q. 1998,31(4), 22-24. Kleiman, A. M. A Blueprint for Disaster. Public Libr. November/December 1999,38( 6), 357-358. McPherson,M.Curry,D., Humphreys,J.Hervey BAY joint use library: Lessons for Tomorrow.Australias. Public Libr. Inf.Serv.June,1988,11 (2), 75-89. Olson, R. 2 in 1: Designing a combined library that works for everybody. Sch. LibrJ. February,1996,42(2), 24-27. Owens, M., Ponis,R.Combined Libraries: Positives and Pitfalls. Colo.Libr.Summer,1999,25(2),6-9. Riggs,D.E. Joint Use Libraries: Thinking Out of tht Box.Coll.Res.Libr.March 2000, 61 (2), 96-97. Schwanz,K.,Tyhinking about a Joint Use Library: A memorundom of agreement and a timetable can ensure success.Coll.Res.Libr.News June 2000,61 (6), 478-480. Sullivan,K.,Taylor,W. Building a Partnership from the ground up.Colo,Libr. Summer, 1999, 25 (2), 12- 14.

صفحه اصلی » مقالات فرهنگی » آرشیو مقالات

-'- کتابخانه‌های اشتراکی -'-

نویسنده (گان) : پگی کناوی
ترجمه از :علی رادباوه، دانشجوی دکترای کتابداری و اطلاع رسانی
مقدمه:
گرایش به کتابخانه‌های اشتراکی یا مشترک و توجه به کارآیی آنها حداقل طی 30 سال گذشته مورد بحث بوده است. واکنش سریع به این مفهوم، به ویژه در دوایر سیاسی غالبا هیجان انگیز است. تمایل قانون گذاران و نمایندگان دولتی به استفاده منطقی از وجوه مالیاتی آنان را به سوی دیدگاهی معقول و اقتصادی سوق می‌دهد.
استفاده از کتابخانه‌های اشتراکی ماتریسی از فرصت‌ها و محدودیت‌ها را به وجود می‌آورد که باید به دقت در راستای نیازهای خاص آموزشگاهها و انجمن‌ها مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرند. برداشت‌ها و مفاهیمی‌که در این مقاله به آنها اشاره می‌شود حاصل تجربه این نویسنده در مراحل اولیه برنامه ریزی پروژه کتابخانه اشتراکی کتابخانه عمومی‌سان جوس و کتابخانه دانشگاهی ایالت سان جوس در کالیفرنیا است. دکتر مارتین لوتر کینگ در سال 2003 و براساس برنامه زمان بندی، این کتابخانه را به عنوان اولین کتابخانه دانشگاهی ایالتی و اولین کتابخانه عمومی‌بزرگ مرکزی شهری در ایالات متحده آمریکا افتتاح کرد. مبلغ 5/177میلیون دلاری که در آینده باید در حاشیه پردیس دانشگاه در شهر سان جوس درقلب دره سیلیکون هزینه می‌شد، در اختیار این کتابخانه گذاشته شد.

کتابخانه اشتراکی چیست؟
غالباً تعریف واحدی از کتابخانه‌های اشتراکی وجود ندارد. به‌طور کلی، وقتی یک کتابخانه عمومی‌ در جوار یک آموزشگاه قرار می‌گیرد و دانش‌آموزان همان آموزشگاه غالباً از آن کتابخانه استفاده می‌کنند، می‌توان از آن به‌عنوان نوعی قابلیت اشتراکی یاد کرد. ممکن است منابع و برنامه‌های این نوع کتابخانه‌های عمومی‌صرفاً برای دانش آموزان و معلمان تدارک دیده شده یا به آنان اختصاص یابد. شاید از معلمان درخواست شود که انتخاب منابع را برای کتابداران جوان انجام دهند. به هر حال، مدیریت کتابخانه عمومی‌از مدیریت آموزشگاه جدا است.
از طرف دیگر، درهای کتابخانه آموزشگاه برای استفاده خانواده‌های دانش آموزان باز است. سناریوی دیگری که یک کتابخانه عمومی‌و یک آموزشگاه دارد هزینه‌های اشتراکی یا همکاری در ارائه خدماتی از قبیل آزمایشگاه کامپیوتر یا محل انجام تکالیف در کتابخانه عمومی‌است که منحصراً یا اغلب اوقات دانش آموزان از آنها استفاده می‌کنند. قابلیت دیگری که حداقل از دیدگاه نظری می‌توان به آن اشاره کرد، ارائه الگوی کتابخانه‌های دوگانه ای است که شامل کتابخانه‌های عمومی‌و آموزشگاهی است که از نظر فیزیکی در یک ساختمان قرار دارند اما هر یک دارای مجموعه ای مستقل می‌باشند که خدمات مستقلی را نیز ارائه می‌دهند. ممکن است تلاش‌های مشترکی وجود داشته باشد و این تلاش‌ها می‌توانند کمبودهای این دو نوع کتابخانه را پیش از ادغام مرتفع سازند.
موسسات دانشگاهی ممکن است برای ارائه خدمات به صرفه در کتابخانه با همان تسهیلات کتابخانه‌های عمومی ‌و آموزشگاهی یک کتابخانه مشترک ایجاد کنند.
یک کتابخانه اشتراکی یا کتابخانه مشترک واقعی ممکن است به عنوان یک موجود کاملاً مستقل تعریف شود که دارای ساختمان مستقلی است و برای پشتیبانی از آموزشگاه و نیز توسعه خدمات کتابخانه ای برای جامعه استفاده کننده برنامه آموزشی ارائه می‌کند. اداره این ساختمان، مجموعه‌ها و خدمات مربوط به آن در قالب توافقنامه مشترک یا " تفاهم نامه " انجام می‌شود که در آن هر سازمان می‌تواند بر مجموعه‌ها و بودجه خود کنترل داشته باشد.
وافقنامه‌های مشترک به‌عنوان متغیر قابل توجهی مطرح است و یک کتابخانه جدید را بنیان می‌نهد که می‌تواند بین دو گروه به تعداد دلخواه تقسیم شود. وظایف و عملکردهای این دو موسسه غالباً با هم تلفیق می‌شوند و اساساً کتابخانه به عنوان یک سازمان انجام وظیفه می‌کند. مقررات قانونی ممکن است خواه به عنوان یک ساختار دولتی واحد که عهده دار مسولیت ارائه خدمات کتابخانه‌های عمومی‌و آموزشگاهی است، خواه به عنوان یک سازمان جدید مطرح شود که به صورت اشتراکی از سوی دو موسسه مادر اداره می‌شود. [1] در این تفاهم نامه باید جزئیاتی که در اثر جدا شدن این واحد اشتراکی در آینده اتفاق خواهد افتاد، قید شود.
از متداول‌ترین انواع کتابخانه‌های اشتراکی می‌توان به کتابخانه‌هایی عمومی‌که با مراکز رسانه‌ای کتابخانه آموزشگاهی و نیز کتابخانه‌هایی عمومی‌که با کتابخانه‌های دانشگاهی ترکیب شده اند، اشاره داشت. اما آنچه از این ترکیب حاصل می‌شود، آن است که برنامه ریزی توسعه ای و گرایش به این نوع تفکر شیوه‌ای رایج نیست. برنامه‌ریزی به طور چشمگیری در این نوع کتابخانه‌ها نسبت به یک کتابخانه واحد، بلند مدت تر خواهد بود. استفاده اشتراکی موجب بروز و رشد قابلیت‌های فنی و سازمانی ، و تنظیم یک جدول زمانی یا طرح راهبردی برای اجرای چنین پروژه ای می‌شود.

چگونه این تصمیم شکل می‌گیرد؟
چگونه تصمیم گرفته می‌شود که یک محل خاص به بهترین شکل ممکن در قالب یک کتابخانه اشتراکی به خدمت گرفته شود؟ نمایندگان دولت محلی که با روسای دانشگاه، دانشکده یا آموزشگاه در ارتباط هستند، ممکن است به این جمع بندی برسند که با حداقل منابع از گروه‌های اشتراکی، کتابخانه اشتراکی تشکیل دهند. اتخاذ چنین تصمیمی‌باعث مشاجره می‌شود به ‌ویژه از طرف کسانی که احساس می‌کنند که چنین تصمیمی‌به نوعی ارزیابی و مداقه اندیشمندانه نیاز دارد و تا کنون به آن توجه نشده است. در پردیس دانشگاه ایالتی سان جوس، نمونه‌هایی مشابه سال‌های 1960 - پس از طرح استفاده اشتراکی از کتابخانه که با همکاری شمار اندکی از گروه‌های تاثیرگذار آغاز شد - به مرحله اجرا گذاشته شد. صدها دانشجو و تعدادی از اعضای هیئت علمی‌دادخواستی را در اعتراض به این نوع اشتراک امضاء کردند. در هر دو سوی این مشاجره این نگرانی وجود داشت که طرف دیگر ممکن است در استفاده از منابع کتابخانه و مدیریت امور اجرایی بر طرف دیگر پیشی گیرد. در واقع، آنها نتوانستند فرصتی برای همکاری و اعتماد متقابل به وجود آورند.
هیچ جامعه‌ای دقیقاً شبیه جامعه دیگر نیست، و هیچ آموزشگاه، دانشکده یا دانشگاهی دقیقاً تصویری از دیگری نیست. به هر حال، یک موسسه آموزشی خاص در یک جامعه خاص واقعیت منحصر به فردی را به وجود می‌آورد. مطالعات امکان‌سنجی باید در ابتدای این فرایند انجام شود، همه متغیرها باید مورد توجه قرار گیرند و نیازهای تکمیلی باید تجزیه و تحلیل شوند. جمع آوری این داده‌ها کمک خواهد کرد تا تصمیم بگیریم که آیا طرح یک کتابخانه اشتراکی را می‌توان برای موسسات و جوامعی که از آن بهره‌مند می‌شوند مطرح کرد. پیچیدگی طراحی ساختاری یک کتابخانه اشتراکی موجب خواهد شد که از کارمندان اندیشمندی که از آنها انتظار می‌رود که طرح استفاده اشتراکی را اجرا کنند خواسته شود تا در فرآیند تصمیم‌گیری در هر مرحله از پروژه مشارکت داشته باشند.
از غامض‌ترین تصمیم‌ها می‌توان به تصمیمی‌ مبنی بر تاسیس کتابخانه اشتراکی اشاره نمود. بررسی نیازهای عام و همچنین نیازهای جامعه دانشگاهی می‌تواند منجر به یافتن راه‌حل‌هایی برای موانع لاینحل گردد. یا ممکن است موضوعی باثبات‌تر بروز نماید که فرصت‌ها و امکانات جدایی‌ناپذیری را در درون پروژه ایجاد نماید. موانع و محدودیت‌ها وقتی برطرف می‌شوند که واقعیت‌های سیاسی مورد توجه قرار گیرند. اغلب محدودیت‌های مالی مانع از ایجاد دو کتابخانه جدید و مستقل می‌شود اما می‌توان یک کتابخانه اشتراکی ایجاد کرد. به‌عنوان نمونه می‌توان به کتابخانه سان جوس اشاره کرد. به بیان ساده، تاسیس یک ساختمان کم‌هزینه‌تر و ارزان‌تر از ساختن دو ساختمان مستقل است. در یک جهان ایده‌آل، ارائه خدمات بهینه و گردآوری مجموعه‌ای مناسب‌تر، ازجمله اهداف اصلی یک کتابخانه اشتراکی به‌شمار می‌آیند. در یک کتابخانه اشتراکی، شرایط ارائه خدمات و مجموعه قطعا بهتر از یک کتابخانه مستقل است. قطعا خدمات قابل‌ارائه و مجموعه عظیم و چشمگیری که در دره سیلیکون گردآوری شده، این کتابخانه را به مرکزی بدل کرده است که در یک مکان پرجمعیت و با ضیق وقت، همه نیازهای اطلاعاتی آنها را تامین می‌کند. به دلیل همین مزیت‌هاست که خبرنامه مرکوری سان جوس این طرح را به خاطر مشارکت سان جوس یک طرح "هوشمندانه" نامیده است.[2]

فرصت‌ها و چالش‌ها در این نوع کتابخانه‌ها کدام‌اند؟
فرصت‌ها و چالش‌های چشمگیری در کتابخانه‌های اشتراکی مشهود می‌باشد. از برجسته‌ترین آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: ماموریت‌های گوناگون، مکان فیزیکی کتابخانه، مسائل سیاسی، مدیریت مجموعه، استفاده از فناوری در کتابخانه‌های اشتراکی، مسائل مربوط به کارکنان، و توسعه سواد اطلاعاتی و آموزش مادام العمر.

حقیقت ماموریت‌های گوناگون
کتابخانه‌های عمومی، آموزشگاهی و دانشگاهی شباهت‌های بسیاری با هم دارند، اما یک تفاوت اساسی در ماموریت‌های این کتابخانه‌ها مشهود است: کتابخانه‌های آموزشگاهی برنامه‌های آموزشی مدارس را پشتیبانی می‌کنند و تاکید آنها بر آموزش و یادگیری است. کتابخانه‌های عمومی‌ بر تامین همه نیازهای اطلاعاتی آحاد جامعه تاکید دارند. این اختلاف در ماموریت در پروژه سان جوس خود را به‌خوبی نشان داد. نیمی‌ از سی و دو کتابداری که در این پروژه مشارکت داشتند از کتابخانه‌های عمومی ‌و نیمی ‌دیگر از کتابخانه‌های دانشگاهی بودند. هر کتابدار با یک نفر از همکاران از موسسه مشابه هماهنگ شدند و دو ساعت از وقت خود را برای ارائه خدمات مرجع صرف کردند. در مرحله بعد کتابداران به میز مباحثه و تجزیه و تحلیل هدایت شدند. نتیجه مشترکی که از این هماهنگی حاصل آمد این بود که کتابداران کتابخانه‌های عمومی‌خدمات چشمگیرتری ارائه ‌نمودند از جمله اینکه در تحویل اطلاعات درخواستی مراجعان با حداقل آموزش و گاهی بدون آموزش موفق‌تر بودند. به‌نظر می‌رسید که کتابداران کتابخانه‌های دانشگاهی به آموزش، راهنمایی و هدایت مراجعان تمایل بیشتری داشتند تا بتوانند " اطلاعات نهایی» موردنیاز را در اختیار مراجعان قرار دهند.(3)
در نتیجه، به‌عنوان مثال، پرسش‌هایی از این قبیل مطرح خواهد شد که آیا می‌توان یک کتابخانه عمومی ‌کوچک که بر ارائه خدمات حضوری به خانواده‌هایی با بچه‌های نوجوان و منابع عامه‌پسند برای شهروندان بزرگسال تکیه دارد را به شکل موفقیت‌آمیزی با کتابخانه‌ای دانشگاهی که بر آموزش‌های حرفه‌ای و نیمه‌حرفه‌ای و گردآوری منابع آموزشی تاکید دارد، ادغام کرد. تجزیه و تحلیل و روزآمد کردن ماموریت‌ها در سایه شیوه‌های نوین ممکن است باعث هم‌گرایی‌هایی شود که از طریق آنها اطلاعات ارائه می‌شوند؛ این همان چیزی است که فناوری نامیده می‌شود. اما نباید از هیچیک از ماموریت‌ها کاسته شود.
شاید در سال‌های اخیر امیدوارانه‌ترین ماموریت‌ها و اهداف مشترک در قالب مفاهیمی‌ چون سواد اطلاعاتی و آموزش مادام‌العمر ظهور کرده باشند. شاید بزرگترین شانس یک کتابخانه اشتراکی حقیقتاً آن باشد که با نیازهای اطلاعاتی مردمی‌ مواجه است که سالیان متمادی در آموزشگاه‌ها دانش‌آموز بوده‌اند.

فناوری در کتابخانه‌های اشتراکی
کتابخانه‌ها کلمات چاپی را منسوخ نکرده‌اند و در آینده نیز چنین نخواهند کرد. اغلب کتابخانه‌ها بدون اینکه به‌طور چشمگیر از مجموعه‌های چاپی خود بکاهند، به استفاده از فناوری روی آورده‌اند. این موضوع فرصت‌های جدید و نیاز به ساختمان‌های بزرگتر را ایجاد کرده است. یکی از مزایای کتابخانه‌های اشتراکی آن است که این کتابخانه‌ها فضای فیزیکی بیشتری در اختیار دارند و معمولا نه تنها مجموعه‌های چاپی بیشتری را ارائه خواهند کرد بلکه امکان دسترسی بیشتر به انواع فناوری و ایستگاه‌های رایانه‌ای را نیز فراهم می‌آورند. به‌هرحال، فناوری در کتابخانه‌های اشتراکی باید براساس توافقات معمول خریداری یا به خدمت گرفته شوند. به دلیل ایجاد امکانات بزرگتری برای مشتریان شاید صرفه‌جویی شود و شاید نیز چنین نباشد. چنین تصویری احتمالاً پیچیده‌ است. کتابخانه عمومی‌ سان جوس، 17 کتابخانه شاخه و دو کتابخانه سیار در اختیار دارد. دانشگاه ایالتی سان جوس به نظام دانشگاه ایالتی کالیفرنیا وابسته است که بیشترین پایگاه‌های اطلاعاتی را خریداری می‌کند. معمایی که باید پاسخ داده شود این است که چه کسی، به چه چیزی و با چه هزینه‌ای دسترسی دارد.
اگر در زمینه فناوری توافق شده باشد، یک مرکز وبی و خوش‌ساخت کتابخانه اشتراکی به روش‌های مختلف می‌تواند همه خدمات کتابخانه‌ای را در اختیار همه مراجعان کتابخانه قرار دهد. همه کسانی که کارت کتابخانه را دریافت کرده‌اند می‌توانند از هر محلی به سایت آن متصل شده و از پایگاه‌های اطلاعاتی روزنامه‌ها و مجلات که از طریق کتابخانه اشتراکی خریداری شده است استفاده نمایند. هر ساله از طریق اینترنت ابزارهای مرجعی در دسترس قرار دارند که از استانداردهای بالایی نیز برخوردارند و یک کتابخانه اشتراکی می‌تواند تعداد زیادی از این ابزارها را خریداری نماید. در آینده، خرید فناوری یکپارچه و توانایی ارائه آن از طریق یک کتابخانه اشتراکی است که اهمیت خواهد داشت نه تهیه منابع چاپی و فضای فیزیکی آن. این امکان وقتی بارز می‌شود که فناوری بتواند بین موانع خدمات و منابع اطلاعاتی کتابخانه‌های عمومی ‌و دانشگاهی تمایزی قائل شود.
تعیین اهداف یک نظام رایانه‌ای یکپارچه که بتواند نیازهای هر دو نوع کتابخانه را تامین نماید یکی از بزرگترین چالش‌های کتابخانه اشتراکی است. در ژانویه سال 2000 هیئت کوچکی از پروژه سان جوس به ‌هارنوسند واقع در سوئد برای برگزاری مراسم و کنفرانسی که به منظور افتتاح یک کتابخانه اشتراکی جدید زیبا به نام سام بیبلیوتکت (کتابخانه اشتراکی) برگزار شده بود، مسافرت کردند. هارنوسند شهر کوچکی است که در دریای بالتیک در شمال سوئد واقع شده است. فقدان بعضی از صنایع، کاهش جمعیت و نیاز به امکانات کتابخانه‌ای جدیدتر باعث شد تا ایده ایجاد یک کتابخانه اشتراکی شکل گیرد. کتابخانه بخش واسترنورلند ، کتابخانه عمومی‌ هارنوسند و کتابخانه دانشگاهی سوئد در هم ادغام شدند. ساختمان این کتابخانه که از چوب‌های محلی ساخته شده بود به عنوان پلی بین شهر هارنوسند و دانشگاه سوئد پیوند برقرار کرد. بعد از شش سال طراحی، همه چیز در این محل جای گرفت. تنها مورد استثنا فقدان یک نظام رایانه‌ای یکپارچه بود که سه تن از مدیران از آن به‌عنوان مشکل اساسی نام بردند اما یکی از آنها امیدوار بود که در آینده خواهند توانست بر این مشکل غلبه نمایند.
از نظر پروژه سان جوس، هر سازمان در کتابخانه اشتراکی به عنوان بخشی از شبکه خودکار یک نظام کتابخانه‌ای فعالیت می‌کند که بر روی هم فرآیند گزینش را تکمیل می‌کنند. همکاران سان جوس تصمیم گرفتند فقط دو نظام فعلی خود را جایگزین کتابخانه اشتراکی کنند. یک نظام تلفنی واحد چالش‌های بیشتری را ایجاد خواهد کرد زیرا کتابخانه عمومی‌، بخشی از شبکه تلفنی شهر سان جوس به شمار می‌رود.

سیاست‌ها و خط‌مشی‌ها
بین سیاست‌ها و خط‌مشی‌های کتابخانه‌های آموزشگاهی یا دانشگاهی و کتابخانه‌های عمومی‌ تفاوت‌های اساسی وجود دارد. سیاست‌های توسعه مجموعه، سیاست‌های امانت، سیاست‌های دسترسی درون‌خطی، سیاست‌های پردازش و فهرست‌نویسی، سیاست‌های پرسنلی، سیاست‌های مالی و پیمانکاری و سیاست‌های نامعلوم مشتریان از جمله چالش‌هایی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند. اگر دو کتابخانه در هم ادغام شده و به منزله یک موجود مستقل عمل ‌کردند، باید همه سیاست‌های هر دو کتابخانه در هم ترکیب شده و تجزیه و تحلیل گردد.
کتابخانه‌ای که به‌صورت اشتراکی اداره می‌شود، باید در مراحل اولیه فرآیند طراحی آن گروهی مرکب از مدیرانی از هر دو سازمان که با نیازهای سازمانی آشنایی دارند نیز وجود داشته باشند تا در مدیریت این کتابخانه‌ها مشارکت نمایند. سیاست‌های جدید در آینده مطرح خواهند شد و اختلافات نیز مرتفع خواهند شد. بر اساس کارکردهای روزانه، مسائل عملی غیرقابل پیش‌بینی بروز خواهد کرد. خدمات و خط مشی‌ها به طور مستمر باید اصلاح شوند و بهبود یابند. پاسخ به مشکلات همیشه ساده نیست به ویژه در پروژه‌هایی مانند سان جوس که زمینه جدیدی را مطرح می‌کند.
سیاست‌های پرسنلی احتمالا موجب چالش جدیدی خواهد شد، هر نظامی‌ معمولا شیوه‌های خاصی برای ارزیابی عملکرد خود دارد و از معیارهای خاصی تبعیت می‌کند. آیا اعضای یک مجموعه می‌توانند با دیگر اعضا تعامل و همکاری داشته باشند یا به عنوان سرپرست آنها ایفای نقش نمایند؟ ممکن است کارمندانی از دو مجموعه با سطح آموزش و تجارب یکسان اما با سطح متفاوتی از حقوق دریافتی در کنار هم قرار گیرند. در سان جوس، کارکنان از هشت اتحادیه مختلف با توافق محلی همکاری می‌کنند.
لازم است برای تامین نیازهای استفادهکنندگان بنگاه‌هایی ایجاد شوند که تعداد ساعات بیشتری در خدمت جامعه استفاده‌کننده باشند. تهیه مکان مطالعه 24 ساعته و آزمایشگاه رایانه برای استفاده دانشجویان در محل استراحت آنها ضروری است. در طراحی اولیه ساختمان باید بخشی از ساختمان برای این منظور در نظر گرفته شود. سیاست‌ها و مسائل ایمنی هم باید در طراحی ساختمان ملحوظ گردد. برای دسترسی به سیستم باید کارت الکترونیکی طراحی شود.
به خط‌مشی‌های مجموعه‌سازی و امانت نیز باید در مراحل اولیه توجه شود. در سان جوس، مسئولان شهر اصرار دارند که عامه مردم نیز باید بتوانند از میلیون‌ها جلد از منابع دانشگاه‌ها استفاده کنند. براساس توافق به عمل آمده، به جز چند مورد استثنا، مراجعان کتابخانه‌های دانشگاهی و کتابخانه‌های عمومی‌ می‌توانند به‌طور مساوی به همه منابع دسترسی داشته باشند. بر اساس همین توافق، چنانچه اعضای کتابخانه عمومی‌ از منابع امانی کتابخانه استفاده کنند در حالی که دانشجویان و اعضای هیئت علمی‌ دانشگاه نیز به دلیل وجود «قانون استفاده دانشگاهی» از حق استفاده بیشتری برخوردارند، در چنین موقعیتی هر دو کتابخانه باید سریعا نسبت به یافتن راه‌حل اقدام کنند [3]. سیاست‌های رزرو باید دقیقا مشخص کند که چه نوع منابعی برای چه کسانی و برای چه مدت باید رزرو شوند.
توافق‌های به عمل آمده باید به‌گونه ای باشد که بتواند همه پرسش‌های احتمالی آتی را پاسخگو باشد و برای اجرای کامل پروژه هنوز هم باید تصمیم‌های جدیدی اتخاذ گردد. در مدیریت استفاده اشتراکی هیچ نکته ابهام آمیزی وجود ندارد.

طراحی ساختمان
اگر پروژه کتابخانه‌های مشترک در ساختمان جدیدی اجرا شود و اگر گروه‌های متخصص از ابتدای پروژه درگیر طراحی فضا و ساختمان شوند، شانس بیشتری برای فعالیت وجود دارد. وظیفه کارکنان هر دو موسسه آن است که با تیم معماری و طراحی همکاری تنگاتنگی داشته باشند، زیرا همین متخصصان باید تعیین کنند که چگونه سازمان کتابخانه در درون این دیوارها به خوبی می‌تواند ایفای نقش نماید و آیا مجموعه‌ها به لحاظ فیزیکی باید جدای از هم باشند یا در یک فضا جاسازی شوند. همچنین طراحی ارائه خدمات به شکل مستقل و یکپارچه هم باید مدنظر طراحان قرار گیرد. تعداد اتاق‌های همایش و آزمایشگاه‌های رایانه‌ای که مورد نیاز است، به علاوه مسائل عامی‌ مثل شیوه ایفای نقش دو کتابخانه مستقل برای ایجاد یک سازمان اشتراکی پویا از دیگر مسائل مورد توجه است. راه‌های دسترسی، علامت‌گذاری مسیرها، فضاهای کاری کارمندان، فضاهای عمومی‌ برای ارائه خدمات، کنترل صدا، محیط‌های ساکت برای مطالعه و سایر فضاها باید به دقت مورد بررسی قرار گیرند.
تفاوت‌های فرهنگی زمانی ‌شدت می‌گیرد که کارکنان درباره کارکردها و خدمات و اینکه در ساختمان جدید چگونه باید فعالیت‌های روزانه را انجام دهند با یکدیگر بحث نمایند. در اینجا، انعطاف‌پذیری و توانایی ارائه یک الگوی جدید بسیار مهم و ارزشمند خواهد بود. طراحی این ساختمان باید بتواند همه کارکردهای کتابخانه عمومی‌ و آموزشگاهی را پوشش دهد. بخش نشریات ادواری، بخش امانت و بخش مرجع از بخش‌های مطرح کتابخانه هستند که باید به‌طور اشتراکی و ازطریق یک میز خدمات خود را ارائه نمایند. وقتی ارائه این خدمات به صورت اشتراکی انجام می‌شود، بین دانش‌جویان و آحاد جامعه در استفاده از منابع کتابخانه‌ای هیچ تفاوتی وجود ندارد و همه می‌توانند از خدمات کتابخانه به طور مساوی استفاده نمایند.
تفاوت‌ها در ارزش سازمانی، در نوع خدماتی که کتابخانه‌ها ارائه می‌کنند بازتاب می‌یابند و ساختمان باید براساس شیوه ارائه خدمات کتابخانه طراحی شود. اختلاف‌نظرهای مربوط به ارزش‌های سازمانی و روش ارائه خدمات به مشکلات و چالش‌های سازمانی منجر می‌شوند. در سان جوس، طراحی و ارائه خدمات مرجع یکی از موضوعات داغ کتابخانه‌ای است و مستقیماً به این پرسش که یک کتابخانه اشتراکی چگونه باید باشد پاسخ می‌دهد. برخی از کتابداران دانشگاهی و جمعی از اعضای هیئت علمی ‌از میزهای مرجع مستقل و مجموعه مرجع مستقل در این نوع کتابخانه‌ها پشتیبانی می‌کنند و بر این باورند که چنین خدماتی به راحتی نمی‌تواند با هم ترکیب شوند. غالب کتابداران کتابخانه‌های عمومی‌ با این دیدگاه مخالف‌اند.
مباحث مربوط به طراحی و ارائه خدمات مرجع در طول مدت نه ماه به اتمام رسید و معماران پیش‌بینی می‌کردند که این فرایند باید پیش از اتمام طراحی بخش مرجع خاتمه یابد. گروه‌های ناظر، پروژه‌های فرعی، کارمندان بازنشسته و استخدام مشاوران می‌تواند در کمی‌نمودن فعالیت گروهی که مسئولیت تکمیل پروژه را به عهده دارند راهگشا باشد.
توماس چیلدرز دکترای علوم اطلاع‌رسانی و استاد دانشکده اطلاع‌رسانی و فناوری اطلاعات دانشگاه درکسل در توسعه و تجزیه و تحلیل این دو بررسی مشارکت فعال داشت. نتایج این بررسی‌ها نشان داد که کارکنان در شیوه کارکرد بخش مرجع در بخش خدمات عمومی‌ با هم اختلافات اندکی دارند. در یک بررسی درباره نوع سوالات مرجع دو کتابخانه نشان داد که اغلب سوالات مشابه بودند زیرا اکثریت استفاده‌کنندگان هر دو کتابخانه را دانش‌آموزان شکل می‌دادند. به نظر می‌رسید که بیشتر سوالات هر دو کتابخانه در زمینه انجام تکالیف درسی باشد که دانش‌آموزان آنها را برای اولین بار انجام می‌دادند.[4]
یافته‌های بررسی‌های چیلدرز به روشی انجامید که باعث شد در طراحی طبقه مرجع به این نتیجه برسند که یک میز مرجع مرکزی و یک مجموعه ترکیبی مرجع طراحی شود. برای مشاوره با هر یک از مراجعان کتابخانه، یک میز ماهواره‌ای کوچک نیز در نزدیکی مجموعه‌های موضوعی تعبیه شد. با استفاده از روش طبقه‌بندی کتابخانه کنگره کتاب‌های مرجع تنظیم خواهند شد، اما برچسب‌های اموال هر کتابخانه باید روی کتاب‌ها قرار گیرد. به محض اینکه این تصمیمات اساسی اخذ شد، یک طراحی عملکردی هم باید انجام شود تا توافق کلی هر دو کتابخانه حاصل شود.

موقعیت جغرافیایی
کتابخانه عمومی ‌رایگان، با توجه به ماهیت آن، قلب جامعه است که ترجیحاً باید در مرکز شهر یا در منطقه تجاری قرار گیرد. از طرف دیگر، یک کتابخانه آموزشگاهی یا دانشگاهی باید در مجاورت کلاس‌های درس واقع شده باشد طوری که دسترسی دانشجویان و اعضای هیئت علمی‌ به کتابخانه به سهولت امکان پذیر باشد. این دو عامل چالشی است که همواره در تعیین موقعیت جغرافیایی کتابخانه اشتراکی مطرح است. چنانچه کتابخانه دور از پردیس دانشگاه باشد، دانشجویان به راحتی و سهولت نمی‌توانند به کتابخانه دسترسی داشته باشند. برخی از افراد مسن نیز به‌راحتی نمی‌توانند به‌منظور استفاده از کتابخانه وارد پردیس دانشگاه شوند و ترجیح می‌دهند از کتابخانه‌هایی که در مرکز شهر قرار دارند استفاده نمایند. سایر افراد مسن نیز از حضور در محل آموزشگاه و دانشگاه لذت خواهند برد، زیرا آنها همواره چنین تصور می‌کنند که تاسیس یک کتابخانه در درون مجتمع‌های آموزشی مناسب‌ترین مکان خواهد بود. دشواری در دسترسی، از نظر دانشجویان و عامه مردم پذیرفتنی نیست.
اگر کتابخانه اشتراکی در محوطه یک آموزشگاه قرار می‌گیرد، کتابخانه باید نزدیک در ورودی باشد نه اینکه در محلی دور از دسترس پنهان شده باشد. علائم راهنما از داخل خیایان باید قابل رویت باشد. علائم داخل جاده‌ها باید مراجعان را به محل کتابخانه هدایت کنند. عامه مردم برای رسیدن به کتابخانه نباید ناگزیر باشند که از وسط آموزشگاه عبور کنند. باید یک ورودی جداگانه برای کتابخانه وجود داشته باشد طوری که عموم مردم بتوانند به سهولت به کتابخانه دسترسی داشته باشند و این اطمینان را در آنان ایجاد نماید که تسهیلات صرفاً برای استفاده دانشجویان صرف نشده است.
گاهی یک کتابخانه به عنوان پل و پیوندی بین یک موسسه آموزشی و یک شهر یا شهرستان ایفای وظیفه می‌کند. کتابخانه اشتراکی سان جوس طوری طراحی شده است که خیابانی از وسط آن عبور می‌کند که این خیابان شهر را به پردیس دانشگاه متصل می‌کند. کتابخانه اشتراکی سام بیبلیوتکت در هارنوسند در جوار تپه‌ای در مرکز شهر و پردیس دانشگاه قرار دارد و " محل ورودی بین جامعه شهری و جامعه دانشگاهی" است.[5]
معضلات مربوط به توقف اتومبیل‌ها در صورتی پیچیده‌تر می‌شود که کتابخانه اشتراکی در پردیس دانشگاه، دانشکده یا آموزشگاهی قرار گیرد که به طور معمول این اماکن از مشکلات نداشتن پارکینگ مناسب و کافی در رنج باشند. زمانی که اوج ساعات درسی دانشجویان و دانش‌آموزان است، مراجعان به کتابخانه عمومی‌ با مشکل پارکینگ روبرو خواهند بود. در سان جوس چندین پارکینگ جدید در مجاورت پردیس احداث شده است. به علاوه، جایی که هنوز هم مردم و مراجعان به کتابخانه از نداشتن پارکینگ رنج می‌برند احتمالاً محدوده‌های شلوغ وسط شهر است که افراد در قبال توقف هر اتومبیل در فضای نزدیک‌ترین پارکینگ نسبت به کتابخانه جدید باید 67000 دلار بپردازند.[6]
بهترین موقعیت جغرافیایی برای ایجاد یک کتابخانه اشتراکی محیط روستاست. از دیدگاه اقتصادی، محیط‌های روستایی احتمالاً فقط یک کتابخانه با کیفیت بالا از نظر منابع، خدمات، فناوری و کارکنان متخصص را می‌توانند پشتیبانی کنند. یک جامعه روستایی کوچک اما شناخته شده می‌تواند به داشتن یک جامعه خوب و پشتیبانی از یک کتابخانه آموزشگاهی به خود ببالد. چنین کتابخانه‌ای می‌تواند به رشد بالندگی در محیط روستا و ارتقای کیفیت زندگی کمک کند.

مجموعه
گرچه مجموعه‌های مرجع در کتابخانه اشتراکی جدید سان جوس از نظر فیزیکی در هم ادغام (اما دارای مالکیت مستقل است) و با استفاده از نظام رده‌بندی کتابخانه کنگره طبقه‌بندی خواهند شد، اما استفاده از این نوع رده‌بندی در مورد کل مجموعه موجود در ساختمان صادق نیست. مجموعه منابع امانی برای بزرگسالان در یک طبقه از ساختمان نُه طبقه قرار خواهد گرفت و با استفاده از نظام دهدهی دیویی طبقه‌بندی خواهد شد. مجموعه منابع کودکان موجود در کتابخانه عمومی نیز بر اساس نظام دهدهی دیویی سازماندهی خواهد شد. از آنجا که این مجموعه بسیار مورد علاقه مخاطبان خود می‌باشد لذا طبقه اول را به آن اختصاص داده‌اند. سایر طبقات این ساختمان به منابع دانشگاهی اختصاص دارد که نظام رده‌بندی این منابع نیز نظام رده‌ندی کتابخانه کنگره است. اگر دو نوع نظام رده‌بندی در یک طبقه ساختمان وجود داشته باشد، موجب سردرگمی‌ مراجعان خواهد شد. اگر نظام رده‌‌بندی کتابخانه عمومی مرکزی با نظام رده‌بندی کتابخانه‌های عمومی ‌شاخه متفاوت باشد، این مساله نیز به طور بالقوه سردرگمی ‌مراجعان را در پی خواهد داشت.
در وضعیت مطلوب، یک کتابخانه اشتراکی به دلیل در اختیار داشتن منابع مالی ترکیبی کلان، مجموعه منابع با کیفیتی خواهد داشت و مجموعه‌های منابع آن نیز در قالب خط مشی مکتوب اشتراکی گزینش منابع توسعه خواهند یافت. این مجموعه از نظر گستره و عمق منابع جالب توجه است.ُ اگر بودجه تهیه منابع تلفیق شود یا نشود، و اگر مجموعه‌های واقعی تلفیق شود یا نشود، انتظار می‌رود مجموعه اشتراکی رشد بسیاری داشته باشد.
پرسش‌های مربوط به وجین مجموعه از رشد شتابانی برخوردار خواهند بود. اغلب کتابخانه‌های عمومی ‌به طور مستمر مجموعه‌ها را وجین می‌کنند و غالباً منابع وجین شده را از گردش و امانت حذف می‌کنند. منابع جاری و عامه‌‌پسند نیز به طور روزانه به مجموعه افزوده می‌شوند. هیچ یک از این خط‌مشی‌ها برای کتابخانه‌های دانشگاهی مناسب نمی‌باشند. بنابراین، داشتن ارتباطات آزاد و تدوین خط‌مشی وجین به صورت مکتوب بسیار ضروری است.

کارکنان
نوع نگرش کارکنان باعث تداوم یا نابودی کتابخانه اشتراکی خواهد شد. آنچه که باعث دستیابی به هر نوع توافق اشتراکی می‌شود، برخاسته از حسن نیت کسانی است که در این نوع فعالیت اشتراکی مشارکت دارند. برای اجرای تعهد و پذیرش پروژه، کارکنان هر دو موسسه باید از زمان شروع پروژه در فرایند برنامه‌ریزی نقش واحدی ایفا نمایند. اختلافات مربوط به هر موسسه باید تعریف شوند و راه حل‌ها و توافقات باید مورد بررسی قرار گیرند. کارکنان هر دو موسسه از ابتدا و پیش از اینکه درهای کتابخانه اشتراکی جدید باز شود، باید ارتباطات کاری و حرفه‌ای مداومی ‌با هم داشته باشند. آموزش راه‌حل‌هایی برای رفع مناقشات، آموزش انجام کار گروهی و فرصت‌های پیش رو به همگان کمک خواهد کرد. کارکنان همه سطوح باید نسبت به ادامه زمان بروز مشکلات درک درستی داشته باشند. در سان جوس، برای کارکنان کتابخانه‌های عمومی‌ و دانشگاهی درباره همه جنبه‌های مدیریت پروژه آموزش متمرکزی تدارک دیده شد.
اختلافات فرهنگی مطمئنا سطحی خواهد بود. آن دسته از کارکنانی که سعه صدر بیشتری دارند باید انعطاف‌پذیر و متعهد باشند و با پذیرش اختلافات، تغییر با موفق‌ترین شکل اتفاق خواهد افتاد. همه کارکنانی که در این محیط جدید مشغول به کار می‌شوند، فشارهای با سطوح مختلف ایجاد می‌کنند که گاهی غیرقابل تحمل است. کتابخانه جدید بزرگ‌تر بوده و از مجموعه کامل‌تری نیز برخوردار خواهد بود، در حالی که فرصت‌های آموزش و پیشرفت کارکنان ممکن است در ابتدا محدود باشد طوری که همگان تلاش ‌کنند تا کتابخانه جدید فعالیت خود را با موفقیت آغاز نماید. همه کارکنان باید نحوه برخورد با مراجعان کتابخانه جدید را فرا گیرند، زیرا مراجعان نیز احساس خواهند کرد که در یک محیط بیگانه قرار دارند.
صرفه‌جویی هزینه‌ای ممکن است در خصوص کارمندان نیز اعمال شود. هر نوع صرفه‌جویی به عواملی از قبیل طراحی فیزیکی و طراحی سازمانی ساختمان کتابخانه، قوانین و مقررات پرسنلی هر موسسه، قرارداد مشترک و افزایش میزان تقاضا و کار مضاعفی بستگی دارد که مطمئنا کتابخانه جدید و پر جاذبه موجبات آن را فراهم خواهد آورد.
جود تعداد بیشتری از متخصصان در یک محل، لزوماً به معنی کاهش کارکنان نیست. کارکنان فصلی که در آستانه بازنشستگی قرار دارند شاید حاضر نباشند در محیط جدید فعالیت کنند و موقعیت شغلی جدید ممکن است برای آنها دردسر ایجاد کند. از طرف دیگر، یک کتابخانه جدید و پر جاذبه ممکن است بتواند کارکنان جدید و با انگیزه‌ای را جذب نماید. از آنجایی که مدت زمان فعالیت کارکنان دو موسسه اساساً متفاوت است، زمان استفاده از کارکنان در اداره یک کتابخانه اشتراکی ممکن است چالش‌هایی را ایجاد کند. روزها و ساعات تعطیلی این دو کتابخانه احتمالاً یکی نیست و کارکنان مدارس ممکن است حاضر به همکاری در فصل تابستان نباشند و سیاست‌های تعطیلاتی نیز ممکن است متفاوت باشد. با توجه به نیاز کارکنان، ساعات حضور آنها می‌تواند افزایش یابد.
اگر برای انجام کاری واحد کارمندان حقوق متفاوتی دریافت کنند، رده‌های شغلی متفاوتی داشته‌ باشند و ارزش فرهنگی متفاوتی نیز برخوردار باشند ، این امر باعث کاهش علاقه و رغبت به کار در آنان خواهد شد. فرآیند رشد و تکاملی که باید اتفاق افتد، به ایجاد یک فرهنگ جدید و توافق بر ماموریتی جدید منجر می‌شود که ممکن است اجرای آن سال‌ها به طول انجامد.

سواد اطلاعاتی و آموزش مادام‌العمر
شاید اصلی‌ترین دلیل ایجاد کتابخانه اشتراکی، فرصتی است که این نوع کتابخانه‌ها برای یادگیری مادام‌العمر ایجاد می‌کنند. استفاده اشتراکی می‌تواند آموزش رسمی‌ را به آموزش غیررسمی‌برای آحاد جامعه تبدیل کند.
همه جوامع خواهان افزایش میزان استفاده از این امکانات می‌باشند. هم‌افزایی ایجاد شده در استفاده از خدمات کتابخانه اشتراکی بیانگر این نکته است که چگونه می‌توان از این امکانات به عنوان یک مجموع یکپارچه بهره‌برداری نمود.
اگر مسائل عملیاتی به خوبی مدیریت و تحلیل شوند، کتابخانه اشتراکی می‌تواند محل گردهمایی به شمار آید – محلی که دانش‌آموزان جوان‌تر می‌توانند برای بهره‌گیری جدی‌تر از کتابخانه از دانش‌آموزان مسن‌تر الگو بگیرند. همچنین محلی برای بزرگسالان است تا در طول عمر آموزش‌های خود را پی‌گیری نمایند.

خلاصه
کتابخانه‌های اشتراکی در بیشتر کشورها از جمله مناطق روستایی کانادا، استرالیا و نیوزیلند و همچنین در اروپا و ایالات متحد آمریکا وجود دارند. برخی از این کتابخانه‌ها سال‌های متمادی است که به طور موفقیت‌آمیزی فعالیت دارند.
برخی هم در انجام فعالیت‌ها و ارائه خدمات ناکام مانده‌اند. خواه نا خواه این کتابخانه‌ها باید هنوز هم به لحاظ تجربی با آغوش باز این مسائل را به بحث بگذارند. ارزیابی مستمر کتابخانه‌های دانشگاهی هنوز هم در عمل به طور دامنه‌داری انجام نمی‌شود. میزان هزینه‌ها، نوع کارکرد و رضایت‌مندی نسبت به خدمات کتابخانه اشتراکی که در مراحل پیشین اشتراک اتفاق افتاد، باید مورد سنجش واقع شوند. آیا از میزان امانت کاسته شده یا افزایش داشته است؟
راجعان به کتابخانه اشتراکی چه کسانی هستند؟ میزان رضایت‌مندی مراجعان نسبت به مجموعه منابع و خدمات کتابخانه‌های اشتراکی چگونه است؟ در سان جوس، تلاش‌های چشمگیری برای ارزیابی مجموعه و خدمات هر دو کتابخانه پیش از ادغام در مقایسه با اهداف پس از گشایش کتابخانه جدید انجام شده است.
به نظر می‌رسد که کتابخانه‌های اشتراکی بیشتر مورد اقبال واقع می‌شوند. در کالیفرنیا و در طرح شماره 14 که در تاریخ هفتم مارس 2000 مورد تایید قرار گرفت، 350 میلیون دلار برای ایجاد و بازسازی کتابخانه عمومی ‌اختصاص یافت. با رجوع به «قانون سال 2000 کتابخانه» و بررسی پیامدهای آن نشان می‌دهد که برای بازسازی امکانات کتابخانه جدید، «اولویت اول باید به آن دسته از پروژه‌های اشتراکی اختصاص یابد که در آنها موسسه‌ای که مسئول راه‌اندازی کتابخانه است ملزم باشد با یک مدرسه و یا با تعدادی از مدارس توافق همکاری انعقاد نماید.»[8] موقعیت‌هایی از این قبیل به سازمان‌ها و انجمن‌های تصمیم‌گیری نیاز دارند تا دقیقاً آنچه را که از یک کتابخانه اشتراکی انتظار می‌رود انجام دهند و پیشرفت فعالیت‌های خود را نسبت به اهداف تعیین شده اندازه‌گیری کنند. تداوم روند بهبودی مستمر نیاز به این دارد که کارکنان به عنوان یک مجموعه واحد فعالیت داشته باشند و الگوی ابداعی خود را با طرح‌های ابتکاری ارائه نمایند. طرح کلی ممکن است سال‌ها به طول انجامد و در این فرایند بازسازی‌شده بااهمیت، ارتباطات در سراسر عمر پروژه - پیش و پس از افتتاح - مطرح خواهد بود.
منافع اقتصادی موجب جذاب شدن مفهوم کتابخانه‌های اشتراکی می‌شوند، اما نباید به عنوان تنها عامل مورد ملاحظه قرار گیرد. خدمات بهتر، مجموعه‌های غنی‌ترف ساعات ارائه خدمات طولانی‌تر، طیف متنوعی از کارکنان متخصص و فرصت‌های تازه برای آموزش مادام‌العمر ازجمله ویژگی‌هایی هستند که موجب توازن کتابخانه‌های اشتراکی می‌شوند و به عنوان الگوی ماندگاری برای آینده مورد تایید خواهند بود.

فهرست منابع:
1. Combined School and Public Libraries: Guidelines for Decision

Making, 2nd Ed., Department of Public Instruction, Division of Library services; Madison, WI, 1998, 1-32.
2. The Library Card Mayor Has A Brilliant plan For San Jose State Partnership: San Jose Mercury News , February 4, 1997. Morning Final, Section: Editorial, Knight Ridder: San Jose, Page 6B.
3. http://www.newkinglibrary.org/home.html (accessed October 2002)
4. Conaway, P. One reference Service for Everyone? Libr. J. 2000.125(12),42-44.
5. Gomez, E., Hulthen. E., Drehmer, U. Harnosand. Sweden. Scand. Publ. Libr. Q. 1998,31(4), 22-24.
6. Ok Likely On Parking Garage,San Jose Mercury News, February 13, 2001. Morning Final, Section: B, Knight Ridder; San Jose, Page 1B.
7. Bundy,A. Widening Client Horizons : Joint use libraries in the 1990s. Australias.Public Libr.Inf. 1998,11(1), 4-16.
8. Library Bond Act of 2000, http://www.olc.library.ca.gov.bondact/bondact.doc(accessed October 2002)
کتابنامه
Bundy,A. Widening Client Horizons : Joint use libraries in the 1990s. Australias.Public Libr.Inf. 1998,11(1), 4-16.

California Reading and Literacy Improvement and Public Library Construction and Renovation Bond Act of 2000, Education Code Title 1 , Division 1, Part 11, Chapter 12, Atricles 1-3 , Sections 19985- 20011.

Calls, I.S. Joint Use Libraries: The Issues, Encycl. Libr.Inf. Sci. 1997,59 ( supplement 22) , 265-276.

Combined School and Public Libraries: Guidelines for Decision Making , 2nd Ed., Wisconsin Department of Public Instruction, Division for Library services: Madison,May 1998.

Conaway, P. One Reference Service for everyone? Libr.J.July 2000,125(2), 42-44.

Goldberg,B. Public Libraries Go Back to School. Am. Libr. December,1996,27 ( 11), 54-55.

Gomez, E., Hulthen. E., Drehmer, U. Harnosand. Sweden. Scand. Publ. Libr. Q. 1998,31(4), 22-24.

Kleiman, A. M. A Blueprint for Disaster. Public Libr. November/December 1999,38( 6), 357-358.

McPherson,M.Curry,D., Humphreys,J.Hervey BAY joint use library: Lessons for Tomorrow.Australias. Public Libr. Inf.Serv.June,1988,11 (2), 75-89.

Olson, R. 2 in 1: Designing a combined library that works for everybody. Sch. LibrJ. February,1996,42(2), 24-27.

Owens, M., Ponis,R.Combined Libraries: Positives and Pitfalls. Colo.Libr.Summer,1999,25(2),6-9.

Riggs,D.E. Joint Use Libraries: Thinking Out of tht Box.Coll.Res.Libr.March 2000, 61 (2), 96-97.

Schwanz,K.,Tyhinking about a Joint Use Library: A memorundom of agreement and a timetable can ensure success.Coll.Res.Libr.News June 2000,61 (6), 478-480.

Sullivan,K.,Taylor,W. Building a Partnership from the ground up.Colo,Libr. Summer, 1999, 25 (2), 12- 14.