منبع : سایت اندیشه قم
عنصر زمان در مطالعه و ثمردهی آن بسیار مؤثر است. باید دانشجو با توجه به زمان، اقدام به مطالعه كند، البته این امر اندكی به حالات و روحیه های شخصی هم بستگی دارد. برخی از دانشجویان تنها از مطالعه در شب لذت می برند و برخی نمی توانند در شب چیزی یاد بگیرند. در هر حال به دور از سلیقه های شخصی و با توجه به تجربه و كلیات امر، می توان نسبت زمانهای مختلف و اثر آنها در مطالعه و مقدار ثمردهی آن قضاوت نمود. پیش از آنكه به اوقات مناسب مطالعه اشاره كنیم، خوب است كه نكته مهمی را یادآوریم: در عنصر زمان مطالعه نوع مطالعه، هدف مطالعه و شخص مطالعه كننده اثر دارد. اگر موضوع مطالعه روزانه صرفاً یك نشریه خبری باشد، در آن، عنصر زمان نقش اساسی ندارد، زیرا هدف، اطلاع از اخبار ثبت شده در یك روزنامه است كه در هر زمانی ممكن است. اخبار روزنامه ها غالباً بریده بریده و كوتاه است، در نتیجه خواننده به راحتی آن را مطالعه می كند. گاه هدف از مطالعه مروری یك دست است كه با نگاهی به عناوین وعبارات شاخص آن درس، این امر ممكن می گردد و چون وقت زیادی را نمی گیرد، زمان در آن نقش اساسی ایفا نمی كند، تنها لازم است كه مرور درس، اندكی پیش از موعد پس دادن آن در امتحان شفاهی یا كتبی باشد. مسئله سوم كه از همه مهم تر است شخص مطالعه كننده است اگر مطالعه كننده یك فرد عادی، یك كارگر ساختمانی، یك كارمند و فرد غیرعلمی باشد، ساعات مطالعه او اندك است و هر وقت كه حال مطالعه داشته باشد، مطلبی را می خواند و غالباً هدف او یادگیری صحیح نیست، بلكه به دنبال رفع خستگی، تنوع اطلاع از اخبار و حوادث و چیزی مانند اینها می باشد. اما ممكن است كه مطالعه كننده یك دانشجو باشد. در این صورت او كاری مهم تر از مطالعه ندارد، در نتیجه باید تمام تلاش خود را بكند كه با دو عنصر برنامه ریزی صحیح و تلاش جهت دار از كمترین وقت، بیشترین فایده را ببرد.
مطالعه یك فرد دانشجو دامنه گسترده تری دارد و لازم است كه در زمانی مطالعه كند كه هم یاد بگیرد و هم از وقت خود بی آنكه خسته شود و یا در نیمه راه بازماند، كاملاً بهره مند شود.
درباره افراد غیر دانشجو می توان برای مطالعه ساعتی را مشخص كرد ولی برای دانشجو چنین امری ممكن نیست. او باید اوقات خود را به تناسب سطح موضوع مطالعه تقسیم كند. و هر وقتی را به مطالعه كتابی خاص بگذارد.
وقت سحر یعنی فاصله پس از اذان صبح تا سه چهار ساعت از ارزشمندترین اوقاتی است كه دانشجو می تواند از آن استفاده كند زیرا:
1. دانشجو می تواند در این فاصله كمال استفاده معنوی را ببرد و ضمن مناجات با رب الارباب و همچنین نماز شب كه آن همه فضیلت بی شمار دارد، از خداوند خود طلب یاری و توفیق كند. این فاصله از مقدس ترین اوقات است و به راحتی پیوند بین انسان و خالق برقرار می گردد. دانشمندان بزرگ به شاگردان خود بسیار تأكید می كردند كه قدر این ساعت آخر شب و بین الطلوعین را بدانند و از آن برای رفع نیازهای معنوی و مادی خود بهره كافی بجویند.
در قرآن كریم بیش از ده مرتبه از عبادت سحرگاهی با تعبیرهای گوناگون یاد شده است. نیز ده ها و صدها روایت در ستایش نماز شب گذاردن و نكوهش تاركان آن آمده كه مرحوم حاج آقا جواد ملكی تبریزی استاد اخلاق حضرت امام خمینی (ره) معتقد به تواتر این احادیث است. امام صادق (ع) می فرماید: «هر كس كه نماز شب به جای نیاورد شیعه و پیرو ما نیست.» قصد ما تفصیل این امر نیست، چه ده ها كتاب مستقل در فضیلت سحر و نماز شب نوشته شده و ما كجا می توانیم در صفحه ای به آن بپردازیم؟ هدف ما اشاره ای و تذكری به دانشجویان بود كه مبادا فریب خورند و از كاروان عشق و راز و نیاز واستغفار نیم شبی باز مانند. حافظ - علیه الرحمه - گفته است: هر گنج سعادت كه خدا داد به حافظ از یمن دعای شب و ورد سحری بود
در جای دیگر می گوید:
مرا در این ظلمات آنكه راهنمایی كرد نیاز نیم شبی بود و گریه سحری
2. در این وقت، بدن به اندازه كافی استراحت كرده است و مغز و اندیشه آدمی آمادگی و استعداد فراگیری را بسیار بیشتر از هر وقت دیگر دارد. در اواسط روز و یا در شبانگاه، فكر انسان خسته و مشغول است و كمتر آماده پذیرش مطالب است. مطالبی و دروسی هست كه به قدری ظریف و پیچیده اند كه شاید آنها را تنها می توان در این ساعات زیبا فراگرفت.
3. در این زمان غالباً مناسب است. جوینده دانش در هر منطقه ای زندگی كند، اگر چه هوا بسیار گرم باشد، در این ساعات معمولاً درجه هوا معتدل و برای مطالعه، مناسب و زمینه خوبی برای یادگیری است.
4. در این زمان غالباً محیط، آرام است. از سر و صدای ماشین و انسانها و بچه ها خبری نیست. گاه گاه، جیك جیك گنجشكان سحری به گوش می رسد كه به تسبیح خدای لاشریك مشغولند. و در چنین محیط آرام بخش، دانشجو فرصتی می یابد كه با دیگر شرایط مناسب و به دور از مزاحمت مزاحمان به مطالعه بپردازد. او می تواند برای خواب، ساعت دیگری را انتخاب كند، ساعتی كه بیداری در آن ساعات جز هدر رفتن وقت چیزی نیست. در عوض این اوقات آرام و مناسب را به تحصیل بپردازد.
5. در چنین ساعاتی، هنوز روح و روان آدمی در اثر مشاهدات، برخوردها و دیگر عوامل مؤثر در آن، خسته نشده و در نتیجه قادر خواهد بود كه بدون دغدغه و نگرانی های روانی كه خود عامل اصلی عدم تمركز ذهن اند، به مطالعه سالم بپردازد. ناگفته پیداست كه دانشجو تنها با برنامه ریزی دقیق می تواند به چنین ارزشی دست یابد. اگر دانشجو عادت كرده است كه تا نیمه شب بیدار ماند، قادر نخواهد بود كه ناگهان صبحگاه زود از خواب برخیزد؛ زیرا علاوه بر دشوار بودن كار، این امر سبب پیامدهای ناخوشی برای روان و بدن خواهد شد. همه چیز باید گام به گام و به تدریج درست شود. دانشجو باید با یك برنامه ریزی دقیق و تدریجی به خواب اول شب بیفزاید و از خواب ساعت آخر شب بكاهد تا جایی كه عادت كند كه همیشه ابتدای شب بخوابد و اول سحر به پا خیزد. این امر در آغاز دشوار است ولی با ریاضت، اخلاص و اندیشه در پاداشهای دنیوی و اخروی آن كم كم میسور و ممكن و در نهایت از لذت بخش ترین اعمال دانشجو می شود.
لازم به توضیح است كه دانش پژوه نباید و نمی تواند مطالعات فراوان خود را در چند ساعت صبحگاه منحصر گرداند. دامنه درسی او بسیار گسترده است و اگرچه برنامه درسی همه دانش پژوهان، یكسان نیست ولی قطعاً سه ساعت مطالعه در روز برای یك دانشجوی فعال، كم است. گذشته از این، دانشجو نباید مطالعات را یكجا انجام دهد و این امر باید متناسب با نوع مطالعه در زمانهای مختلف باشد. طبیعی است كه باید بهترین، مشكل ترین و پیچیده ترین درسها كه تمركز و دقت ذهن فراوان نیاز دارد در ساعات صبحگاهان كه اشاره شد خوانده شود.
دانشجو باید تمركز و ممارست كند كه از اراده و تمركزی قوی برخوردار شود. در این صورت كمتر مورد تأثیر محیط است، بلكه غالباً در شرایط مختلف مطالعه می كند و بهره می برد. چنین شخصی هرگاه كه خسته شود كتاب را به كناری نمی گذارد، بلكه با تعویض موضوع مطالعه، تنوع لازم را حاصل كرده و خستگی را جبران می كند. البته سفارش نمی كنیم كه همه به طور استمرار مطالعه كنند ولی به همه سفارش می كنیم كه با تمرین زیاد به مطالعه زیاد عادت كنند؛ زیرا یك دانش پژوه كوشا باید برای تهیه گزارش، مقاله، تحقیق ... كتابهای زیادی بخواند در نتیجه علاوه بر تمرین تند خوانی و ... باید در هر حال مطالعه بسیاری بكند. از طرف دیگر دانشجو نباید در مطالعه، جانب افراط را برگزیند و خود را در طول روز از استراحت، سرگرمی، ورزش، معاشرت با افراد مناسب، ادای وظایف و حقوق عبادی و انسانی و ... محروم كند و جملگی را به مطالعه بگذراند. او باید جانب ظرفیت خود و حقوق دیگران را هم نگاه دارد و به اكراه و اجبار، مطالعه نكند، كه این عمل آثار بدی در پی خواهد داشت و ای بسا به سرخوردگی دانشجو نسبت به درس ختم گردد.
قاعده كلی: هر زمانی كه در آن، دانشجو قادر است كه هنگام مطالعه كردن، تمركز حوادث خود را افزایش دهد و مانعی بر سر درك مطلب نباشد، برای مطالعه زمان مناسبی است. البته چنان كه ذكر شد چنین فرصتی فراوان نیست، در نتیجه دانشجو باید بكوشد كه بر محیط فایق آید و با اراده ای قوی ذهن خود را هنگام مطالعه بر موضوع دلخواه متمركز نماید. در هر حال:
- پس از صرف غذای نسبتاً زیاد و پیش از استراحت لازم برای آسایش معده كه ساعتی به طول می كشد.
- زمانی كه نسبت به امری، دلواپس و نگرانید و افكارتان آشفته و پریشان است.
- در حال گرسنگی یا تشنگی شدید كه در آن لحظه، ذهن در حفظ و ضبط ناتوان می گردد.
- در حال خشم و كین، ستیزه جویی، پرخاشگری و ... - در زمان وقوع یك حادثه، زلزله، جنگ، وقوع اختلاف شدید میان خانواده و ... بكوشید كه مطالعه نكنید؛ زیرا در این زمانها ثمر چندانی نخواهد داشت... بهتر است، پس از عادی شدن حالت اضطراری به مطالعه مشغول شوید. آب وهوا در مطالعه نقش اساسی دارند، زمانی كه هوا بسیار گرم و یا شدیداً سرد است دانشجو نمی تواند با تمركز خوبی مطالعه كند، پس خوب است در زمانی كه هوا اینگونه نامناسب است مطالعه نكنیم، مگر آنكه ناچار باشیم، بی تردید فصل بهار كه غالباً هوا معتدل و مناسب است زمان خوبی است كه دانشجو بر شدت فعالیتهای علمی خود بیفزاید.
دانشجو باید هر از چند گاه، بكلی خود را از مطالعه فارغ كند و به آن فكر نكند، فكر او استراحت كند. نیز در برنامه های خود ورزش و تفریحات سالم و مسافرتهای مناسب را بگنجاند. اگر این امر با توجه به آرمانهای مقدس شخص باشد بهتر است. مثلاً اگر تصمیم به مسافرت دارد، تنها قصد تفریح نكند، بلكه به هدف گشتن و سیر و سفر برای دیدن همه جا و درس عبرت گرفتن (چنانكه سفارش قرآن كریم است) و زیارت و ... باشد. مثلاً اگر دانشجو هر سال یك بار به مشهد مقدس سفر كند هم خستگی سالانه او رفع می شود و هم با كسب نشاط ظاهری و باطنی و با استعانت از ولایت امام معصوم (ع) تجدید قوا می كند تا بار دیگر به خاطر خودسازی، جامعه سازی و فساد سوزی به كسب دانش بپردازد. البته این كه گفتم یك نمونه است نه اینكه بخواهیم همه اینچنین كنند. ذوقها و تواناییها نیز یكسان نیستند.
نیز برای رفع خستگی می تواند به زیباییهای قرآن كریم، تفسیر آنها، حفظ آنها و یا خواندن دیوانهای حافظ و سعدی و دیگر بزرگان ادب و هنر بپردازد.
مبحث «زمان مطالعه» را به دو حدیث شریف به پایان می بریم. امید كه دانشجویان عزیز از آنها بهره كافی ببرند و انگیزه معنوی در كار خود بیابند:
شهید ثانی (ره) پس از آنكه می گوید: «شاگرد باید درس خود را در ساعات نخست بامدادان قرار دهد.» حدیث نبوی زیر را ذكر می كند. رسول گرامی (ص) فرمود:
«ساعات نخست بامدادان، به عنوان لحظه های مبارك و پر بركتی برای امت و پیروان من قرار داده شده است.»
نیز آن حضرت (ص) فرمود: «در لحظه های صبحگاهان جویای دانش باشید؛ زیرا من از پروردگار خویش درخواست نمودم كه صبحگاهان را لحظه های خیر و بركت و فزونی و سعادت برای امتم قرار دهد.»