قَیِّدوا العِلْمَ بِالكِتابَةِ
پیامبر اسلام ـ صلی الله علیه و آله ـ
دانش را با نگارش، به بند بكشید و نگه دارید.
اهمیت یادداشت
بر حافظة انسان نمی‌توان اعتماد كرد. هر دانشی كه روی كاغذ نیاید، با مرور زمان از بین می‌رود ( كلّ علمٍ لیسَ فیِ القرطاسِ ضاعَ ). آن‌چه رهاورد مطالعات و تحصیلات انسان است، مجموعه‌ای از دانستنی‌هاست كه برای حفاظت از آن‌ها باید به یادداشت كردن پرداخت تا هم برای خود انسان، هم برای دیگران و نسل‌های آینده ثمربخش شود. یادداشت، هم در كارهای پژوهشی كاربرد دارد، هم در مطالعات آزاد و شخصی.
بزرگان گفته‌اند:
« العلم صیدٌ و الكتابةُ قیدٌ »
دانش، شكار است و نوشتن،‌ دام و بند.
به علاوه، بسیاری اوقات، انسان مطالب سودمندی می‌شنود و می‌خواند، ولی چون یادداشت نمی‌كند به مرور زمان از یاد می‌رود و این خسارتی جبران ناپذیر است.
یادداشت برداری هنگام مطالعه یا پس از آن، هم‌چنین یكی از راه‌ها و شیوه‌هایی است كه مطالعات انسان را مفیدتر می‌سازد و فرصت صرف شده برای مطالعه را بارور می‌گرداند. به تعبیر دیگر یادداشت برداری خود نوعی از مطالعه به شمار می‌رود. این ذخیره سازی دانسته‌ها برای بهره‌برداری‌های بعدی، باید روی اصول و روش‌هایی باشد كه بیشترین كارآیی و فایده را داشته باشد.
یادداشت‌ها یا به همان صورت موجود مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد، یا به صورت فیش‌های تحقیقاتی و مواد خام، مبنای طرح عظیم‌تری قرار می‌گیرد و از اطلاعات موجود در آن‌ها برای تدوین یك اثر یا تهیة گزارش استفاده می‌شود.
در این بخش، به برخی از نكات عمومی مربوط به یادداشت برداری اشاره می‌شود:
اساسی كار كردن
از آن‌جا كه یادداشت‌ها گاهی تا سالیان دراز باقی می‌ماند و به عنوان منبع استفاده دیگران یا پایة تحقیقات و تألیفات نویسنده و محقق می‌شود، باید در نگارش نكات و یادداشت مطالب، اساسی و اصولی كار كرد؛ یعنی به فكر آینده‌ای دراز مدت بود، نه صرفاً كاری مقطعی و گذرا و دم دستی.
این دیدگاه و این اصل، ایجاب می‌كند كه نكاتی را در عمل به كار بندیم. گرچه مراعات این امور، ممكن است خرج و هزینه داشته باشد، اما برای یك كار جدی و اساسی ارزش دارد كه انسان هزینه‌ای را هم متحمل شود. پیامبر اكرم ـ صلی الله علیه و آله - فرمود:
« ... و لكنَّ اللهَ یُحِبُّ عبداً اِذا عَمِلَ عملاً اَحْكَمَهُ ».
خداوند بنده‌ای را دوست می‌دارد كه هرگاه كاری انجام می‌دهد آن را محكم و متقن و استوار انجام دهد.
1. انتخاب نوع كاغذ
یادداشت‌هایی كه در دفترها به صورت یك جُنگ و كشكول است، بهره برداری را دشوار می‌سازد؛ به علاوه امكان الحاق به آن‌ها نیست. انتخاب برگه‌های یادداشت، بهتر از نوشتن در دفتر است. برگه‌ها بهتر است از جنس مرغوب و بادوام و در یك اندازه باشد، تا هم به زودی خراب نشود و هم تنظیم و دسته بندی آن‌ها آسان‌تر باشد.
2. قلم و خطّ
برخی نوشته‌ها به لحاظ نوع رنگ یا نوع قلم، با مرور زمان یا محو می‌شود، یا جوهر پس می‌دهد و نوشته را خراب می‌كند. خطّ‌ها گاهی ناخواناست. انتخاب قلم روان و پر رنگ و نیز نوشتن با خط زیبا و خوانا، كاری اساسی است. البته حوصله می‌خواهد و سلیقه.
كاغذ كاهی و نازك، یا خودكارهایی كه رنگ آن‌ها پس از مدتی به پشت صفحه نفوذ می‌كند ( مثل سبز و قرمز ) یا استفاده از جوهر و خودنویس، كه با سرایت آب یا خوردن دستِ تر، خراب می‌شود، هم‌چنین استفاده از مداد، كه با مرور زمان از بین می‌رود، شیوة خوبی نیست.
3. برگه به جای دفتر
گاهی نوشته‌ها و یادداشت‌ها مورد نیاز خود انسان است. همزمان با نیاز ما دیگری هم می‌خواهد از یادداشت‌ها استفاده كند. اگر در دفتر باشد، امكان بهره برداری همزمان دو نفر نیست، امام از محاسن یادداشت روی برگه‌ها، امكان تفكیك آن‌هاست. به علاوه حمل و نقل برگه‌های مربوط به موضوعات مختلف، آسان‌تر از دفترهای متعدد است.
كارت‌ها و برگه‌های یادداشت كه به نام « فیش » هم معروف است و اندازة استاندارد آن 15 * 10 سانتی‌متر می‌باشد، هم به صورت آماده و چاپ شده در بازار موجود است، هم می‌توان كاغذهای یك اندازه را با خط كشی ساده به صورت برگه‌های یادداشت در آورد. این‌گونه اوراق، هم در لوازم التحریر فروشی‌هاست، هم در چاپ خانه‌ها. كه از اضافات برش كتاب باقی می‌ماند.
4. عنوان گذاری
برای هر مطلب، هنگام مطالعه باید عنوان و تیتر گذاشت، تا در آینده با وقت كمتر، موضوع هر یادداشت را بتوان به یاد آورد. انتخاب عنوان اهمیت بسیار دارد و چه بسا در برداشت از یادداشت و استفاده از آن نقش تعیین كننده داشته باشد. عنوان هر چه كوتاه‌تر و دقیق‌تر باشد بهتر است. عنوان نباید به صورت جمله باشد.
5. ذكر منبع ( در این باره توضیح خواهیم داد )
6. نگه داری برگه‌های یادداشت
برگه‌های یادداشت را در برگه‌دان، پوشه یا زونكن یا به هر وسیلة دیگر، خوب نگه داری كردن، تا خراب نشود و نظم آن‌ها به هم نخورد و استفاده از آن‌ها آسان‌تر شود.
7. نوشتن روی یك طرف برگه، نه پشت و روی آن، تا با گذشت زمان با نفوذ رنگ به دو طرف، نوشته‌ها خراب نشود.
یادداشت موضوعی
مخلوط بودن یادداشت‌ها، چه به صورت برگه‌های مختلط یا دفترهایی كه حاوی هر نوع مطلب باشد، خوب نیست. بهتر است هم مطالعات انسان موضوعی باشد، و هم یادداشت‌ها، طبق موضوع‌ها از هم تفكیك شده باشد. لازمه‌اش تیتر گذاری برای هر یادداشت است. سپس تنظیم و دسته بندی آن‌ها طبق برنامة دلخواه، بنابراین روی هر برگه یادداشت، تنها یك موضوع را باید نوشت، هر چند كوتاه باشد.
گاهی انسان در زمینه خاصّی یا بر محور یكی دو موضوع معین تحقیق و مطالعه می‌كند، گاهی هم مطالعات متنوع و در همة موضوعات است. در هر حال، با سامان بخشی به برگه‌های یادداشت و ایجاد نظم الفبایی یا موضوعی و عنوان‌های اول و دوم، باید امكان بهره برداری از آن‌ها را آسان‌تر و بهتر و بیشتر ساخت. دادن نظم مناسب به برگه‌ها، میزان استفاده را می‌افزاید.
هر یادداشت، می‌تواند یك عنوان عام داشته باشد، و یك موضوع خاصّ یا اخصّ؛ مثلاً موضوعاتی هم چون: تاریخ، عقاید، اخلاق، سیاست، فقه، حقوق، ادبیات، حدیث، اقتصاد، جامعه شناسی، شرح حال و ... هر یك « موضوع كلی » است. هر كدام قابل تقسیم به عنوان‌های جزئی‌تر است.
به عنوان نمونه، « عقاید » را می‌توان به پنج عنوان جزئی‌تر خداشناسی، نبوت، امامت، عدل و معاد تقسیم نمود. معاد نیز خود مباحث ریزتری دارد؛ مثل: برپایی قیامت، اثبات معاد، تجسم اعمال، بهشت و جهنم، صراط، شفاعت، محاسبة اعمال و ... . این‌گونه است كه می‌توان برای هر مطلب، تا سه عنوانِ جزئی، فرعی و اصلی گذاشت. یادداشت‌ها هم بر اساس این تقسیم، می‌تواند تفكیك و دسته بندی شود.
تشخیص موضوع و عنوان گذاری برای هر یادداشت، از اهمیت خاصّی برخوردار است. عناوین باید كوتاه، گویا و مرتبط با معنون باشد.
گاهی یك مطلب ممكن است به چند موضوع بخورد. می‌توان در هر دو جا آورد؛ مثلاً « ولایت فقیه »، هم موضوعی است فقهی و هم سیاسی، « ربا » هم اقتصادی است و هم فقهی. « تاریخ بغداد » هم تاریخی است، هم شرح حال، «مشورت»، هم اخلاقی است، هم اجتماعی، « دوستی » هم اجتماعی است هم تربیتی، « نماز جمعه » هم فقهی است هم سیاسی اجتماعی و همین طور.
گاهی هم عنوان گذاری برای یك مطلب یادداشت شده، مشكل است. انتخاب تیتر در همان هنگام مطالعه و یادداشت، آسان‌تر و مفیدتر است، چون كه ذهن آماده‌تر است. و گرنه باید بعداً دوباره خواند و طبق محتوا عنوان گذاشت و این نوعی دوباره كاری و وقت‌گیر است.
ذكر مأخذ
هر مطلبی كه یادداشت می‌شود، باید مأخذ و منبع آن دقیقاً ذكر شود.
برگه‌های چاپی یادداشت، گاهی مشخصاتی را كه در ذكر مأخذ لازم است، داراست. در غیر این صورت، باید نام كتاب، مؤلف یا مترجم، محل نشر، ناشر، تاریخ نشر، شمارة جلد و صفحه، نیز نوبت چاپ ذكر شود، و اگر یادداشت از یك مجله یا روزنامه است، علاوه بر نام مجله و روزنامه، نام نویسندة مقاله، عنوان مقاله، تاریخ نشر و شمارة آن و صفحه نقل گردد.