بهاءالدین خرمشاهی
الف) فرهنگها
تدوین فرهنگ ]= واژهنامه / واژگان / لغتنامه / قاموس / معجم[ و نیز دایرهالمعارف ]= دانشنامه / و اخیراً در زمینههایی كه به زبان عربی است: موسوعه[ در ایران اسلامی سابقهای هزار ساله، یعنی برابر و حتی كمی بیشتر از شاهنامه فردوسی دارد.
حتی درباره فرهنگنگاری كتابهایی، تألیف و طبع شده است از جمله فرهنگهای عربی به فارسی (علینقی منزوی) و فرهنگهای فارسی (دكتر محمد دبیر سیاقی، از فرهنگنگاران كوشای امروز ایران و از همكاران سازمان لغتنامه دهخدا) و كتابشناسی فرهنگهای دو زبانه و چند زبانه فارسی (مركز اسناد و مدارك علمی ایران، 1366 ش) Bibliography of Persian bilimgual and Multilimgual Dictionaries (Iranian Documentation Centre, 1988).
این كتاب آنكه فرهنگهای 12 سال اخیر را ندارد، 643 فرهنگ را معرفی كرده است. به تخمین نگارنده این سطور، در 12 سال اخیر بیش از 200 فرهنگ یك زبانه یا دو و چند زبانه در ایران منتشر شده است.
لغتنامه اسدی ]/ فرهنگ اسدی / لغت فرس اسدی[ با آنكه مطلقاً نخستین و قدیمترین واژهنامه فارسی نیست، اما اولین لغتنامه فارسی متكی به شواهد شعری فارسی است كه موجود است و اسدی طوسی صاحب گرشاسبنامه (اثری پیش از شاهنامه) در گذشته به سال 465 ق مولف آن است. از این اثر چندین تصحیح و طبع به عمل آمده است.
ناگزیریم از فراز تاریخی به طول یك هزاره، به قرن حاضر و بلكه به نیم قرن اخیر كه روزگار تدوین دو لغتنامه بزرگ و مهم امروزین فارسی است جهش كنیم. یعنی عصر لغتنامه دهخدا آغاز شده به همت شادروان علی اكبر دهخدا كه كار برگهنویسی آن از اوایل قرن شمسی حاضر (قرن چهاردهم هجری شمسی) باز میگردد و در سال 1324 ش مجلس شورای ملی قانونی برای حمایت همه جانبه از آن تصویب میكند و سرانجام سه دهه پس از درگذشت دهخدا، یك سال پیش از انقلاب اسلامی ایران، این اثر كه بزرگترین لغتنامه فارسی (شامل حدوداً 200 هزار مدخل اعم از فارسی و عربی و اعلام رجال و اماكن و اصطلاحات علوم است در نزدیك به سی هزار صفحه در قطع رحلی بلند سه ستونی، در 40 تا 50 جلد بسته به نوع صحافی، با همكاری مستمر شادروان دكتر معین (در گذشته به سال 1350 ش/ 1971 م) و همكاری چهل - پنجاه ساله استاد دكتر سید جعفر شهیدی رئیس سازمان لغتنامه دهخدا در سی سال اخیر و معاونت همه جانبه استاد دكتر محمد دبیر سیاقی كه به كتاب ارجمند فرهنگهای فارسی ایشان اشاره كردیم. دومین فرهنگ مهم فارسی جدید فرهنگ فارسی اثر دكتر محمد معین، وصی و جانشین شادروان دهخدا از اوایل دهه سی تا آخر دهه چهل در 6 مجلد در قطع كوچك (رقعی) دوستونی است. دو جلد آخر این فرهنگ اعلام است و دارای مواد دانشنامهای. تألیف و طبع این اثر در حدود دو دهه از اوایل دهه 30 تا اواخر دهه 40 به طول انجامیده است و شامل حدوداً یكصد هزار مدخل اصلی (غیر از تركیبات و زیر مدخلها) و 40 هزار فقره اعلام است. گفتنی است كه لغتنامه دهخدا و فرهنگ فارسی معین در عین حال كه پر خواهانترین فرهنگهای فارسیاند. اما هر دوی آنها واژگان نو ساخته یا وام - واژه (loan word)های 50 سال اخیر را ندارند. به همین جهت سازمان لغتنامه دهخدا كه با همكاری دانشگاه تهران هنوز و همچنان فعال است، علاوه بر تجدید چاپ لغتنامه در قطع جدید و با كاغذ نازك (با همكاری انتشارات روزنه) در 14 جلد، فرهنگ جدیدی سامان داده كه در سه شكل بزرگ (بزرگتر از لغتنامه دهخدا و با شواهد فراوانتر و رسیده به عصر حاضر) و متوسط و كوچك تدارك دیده به صورت جزوه - جزوه تدوین و منتشر میگردد.
پس از این دو فرهنگ، فرهنگهای غالباً یك جلدی برای پر كردن خلأ آنها یعنی آوردن لغات جدید، تدوین و طبع شده است كه تعداد آنها از 40 عنوان كمتر نیست، برای آگاهی از چون و چند آنها به كتاب فرهنگهای فارسی پیشگفته مراجعه فرمایید. در این میان چند فرهنگ برجستهتر و جوابگوتر است كه نظر به اختصار این مقاله، فقط به نام آنها اشاره میكنیم. فرهنگ عمید (تألیف شادروان حسن عمید) كه یك و دو و سه جلدی چاپ و بارها تجدید چاپ شده است. دیگر كه با استفاده از روشهای علمی و نوین فرهنگنگاری تألیف شده است فرهنگ قیاسی فارسی، تألیف خانم مهشید مشیری است. واژهیاب اثر ابوالقاسم پرتو فرهنگی است امروزین كه در برابر همه كلمات بیگانه، چه اروپایی، چه عربی، معادل فارسی میدهد. اما فرهنگی كه سراپا امروزین است و تعریفها و مثالهایش همه جدید (و از هیچ فرهنگ دیگری گرفته نشده) فرهنگ فارسی امروز (دكتر غلامحسین صدری افشار با همكاری خانمها نسرین و نسترن حكمی) كه بسیار جوابگو و روزآمد است و كلمات و تعبیرات غیررسمی (محاورهای / عامیانه) را هم در بر دارد. سه فرهنگ فارسی به فارسی دیگر حائز اهمیت و در دست تدوین است: 1) فرهنگی كه زیر نظر دكتر حسن انوری از همكاران پیشین سازمان لغتنامه دهخدا و استاد بازنشسته دانشگاه در 8-10 جلد (برای انتشارات سخن) با همكاری یك گروه 30-40 نفره، بیش از 7 سال است كه تألیف آن پیش میرود. 2) فرهنگی كه احتمالاً در 5-6 جلد در مركز نشر دانشگاهی، به همت مهندس علی كافی و گروه فرهنگنگاری آن مركز در مراحل پایانی تألیف است 3) فرهنگی كه فرهنگستان زبان و ادب فارسی، به سرپرستی یكی از اعضای پیوسته فرهنگستان، زبانشناس نامدار معاصر دكتر علی اشرف صادقی در مرحله آغازین و برنامهریزی و فیشبرداری است.
آنچه گفته شد فقط به یك دهم فرهنگهای فارسی به فارسی اشاره داشت.
حال به فرهنگهای دو زبانه میپردازیم. اعم از فرهنگ لغت عادی (مانند فرهنگ انگلیسی - فارسی شادروان سلیمان حییم) یا فرهنگ موضوعی مانند فرهنگ منطق یا فلسفه یا انواع فرهنگهای علمی است (كه هم یك زبانه مانند فرهنگ معارف اسلامی استاد دكتر سید جعفر سجادی است و هم دو زبانه مانند فرهنگ اصطلاحات فلسفه و علوم اجتماعی A Glossary of Technical Terms of Philosophy and social sciences
اینك فهرستوار، در كمال اختصار ابتدا به بعضی دیگر از فرهنگهای دو زبانه عام (یك سویه یا دو سویه) و سپس فرهنگهای موضوعی اشاره میكنیم.
انگلیسی
در زمینه فرهنگهای انگلیسی - فارسی، جز آنها كه یاد شد باید از فرهنگهای فرهنگنگارانی چون عباس آریانپور، منوچهر آریانپور، دكتر یارمحمدی، علی صلحجو، محمدرضا جعفری. فرهنگ - دانشنامة فرزان هم در 5 مجلد به كوشش اینجانب و آقایان مسعود قاسمیان و بابك محقق، در مراحل نهایی تألیف حروفچینی همزمان است.
فرانسه
فرهنگهای سعید نفیسی، پارسایار، خانم مهشید مشیری، عرفان قانعیفرد، و اثری از استاد ابوالحسن نجفی كه در دست تألیف است.
عربی
اشاره شد كه تعداد فرهنگهای عربی - فارسی و اخیراً فارسی - عربی بسیار زیاد است و به كتابی از استاد علینقی منزوی اشاره شد. بعضی از جدیدترین آثار در سیساله اخیر عبارتند از فرهنگ عربی - فارسی جامع نوین (اثر احمد سیاح)، چند گونه فرهنگ فارسی - عربی از استاد تونجی دانشمند فارسیدان سوری به نام المعجم الذهبی. فرهنگ فارسی - عربی اثر دكتر حمید طبیبیان كه لاروس عربی خلیل الجر را هم به فارسی ترجمه كردهاند. (كه اولی نزدیك به انتشارات و دومی سالها و بارهاست كه منتشر شده است). ترجمه الرائد به فارسی (دكتر انزابی نژاد)، ترجمه المنجد والمنجدالطلاب هر دو به كوشش آقای بندر ریگی. استاد پرویز اتابكی فرهنگ عربی - فارسی كلاسیك و نوینی در نشر فرزان زیر چاپ دارند
فرهنگهایی هم به زبان ایتالیایی - فارسی، و زبانهای آلمانی، اسپانیایی، سوئدی و حتی چینی - فارسی (وبالعكس)، ارمنی، كردی، عبری (سلیمان حییم)، تركی و چندین زبان دیگر به فارسی درآمده است. فرهنگهای متعددی در زمینه گویشهای ایرانی داریم كه در حدود 30 عنوان منتشر شده و هفتاد عنوان در پژوهشگاه علوم انسانی زیر چاپ است. همچنین فرهنگهای اوستایی، پهلوی و سندی منتشر شده است. اینك به فرهنگهای موضوعی میپردازیم.
فرهنگهای قرآنی
در زمینه قرآن كریم فرهنگهای قرآنی و فرهنگهای عربی (قرآنی) - فارسی بسیاری داریم از جمله لسان التنزیل، كهن، مجهول المولف، تصحیح دكتر مهدی محقق نیز به تصحیح ایشان وجوه قرآن اثر حبیش تفلیسی به طبع رسیده است. نیز الدرر فی الترجمان (مجهول المولف، تصحیح دكتر سرور مولایی) المستخلص = جواهر القرآن، اثر محمدبن محمد نصر بخاری (تصحیح دكتر علوم مقدم و دكتر اشرافزاده) تراجم الاعاجم (مجهول المؤلف، تصحیح مسعود قاسمی، محمود مدبری) تفسیر كلمات قرآن (حسنین محمد مخلوف، ترجمه حسینعلی انصاریراد) فرهنگی در وجوه و نظایر تدوین دكتر محمود سرمدی (نزدیك به انتشار از سوی نشر الهادی)، قاموس القرآن دامغانی هم به فارسی ترجمه شده است. نثر طوبی از بهترین واژهنامههای قرآنی (اثر آیتالله ابوالحسن شعرانی و آقای محمد قریب)؛ شرح و تفسیر لغات قرآن، در 4 جلد، اثر جعفر شریعتمداری بر مبنای تفسیر نمونه است. قاموس قرآن در 7 جلد اثر استاد سید علی اكبر قرشی از جوابگوترین فرهنگهای قرآنی است و بیش از 20 فرهنگ قرآنی دیگر هم داریم. فرهنگ آماری كلمات قرآن كریم هم واژهنمای (concordance) الفبایی قرآن كریم است (اثر دكتر محمود روحانی) در 3 جلد. اما فرهنگهای موضوعی كریم هم متعدد است. از جمله تفصیل الآیات ژول لابوم، طبقات آیات خلیل صبری، كشف المطالب (مرحوم دكتر محمود رامیار)، فرهنگ موضوعی قرآن كریم (كامران فانی و بهاءالدین خرمشاهی)، فروغ بیپایان: فهرست تفضیلی مفاهیم قرآن كریم (حجتالاسلام عبدالمجید معادیخواه)؛ فرهنگ قرآن (كلید راهیابی به موضوعات و مفهیم قرآن كریم. اثر اكبر هاشمی رفسنجانی و محققان مركز فرهنگ و معارف قرآن)؛ فرهنگنامه قرآنی (5 جلد زیر نظر محمدجعفر یاحقی. مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی كه معجم قرآنی عظیم دیگری هم به عربی زیر نظر آقای واعظزاده در دست انتشار دارد (یك جلد منتشر شده) فرهنگواره اخلاق در قرآن (دكتر جعفر شعار)؛ اعلام قرآن (محمد خزائلی) و دهها اثر دیگر.
فرهنگهای نهجالبلاغه
الف) فرهنگهای موضوعی: المعجم الموضوعی نهجالبلاغه (عربی، اثر اویس كریم محمد)؛ فهرست كلی مطالب نهجالبلاغه (محمد دشتی)؛ تفسیر موضوعی نهجالبلاغه (دانشگاه آزاد اسلامی اراك)؛ كشف الستاره عن نهجالبلاغه (شیخ احمد كاشانی)؛ نهجالفصاحه (فهرست موضوعی نهجالبلاغه، اثر كاظم كفایی). فرهنگ آفتاب (عبدالمجید معادیخواه).
ب) واژهنامهها: فرهنگ لغات قرآن مجید و نهجالبلاغه (علاءالدین مجتبوی)؛ فرهنگ لغات نهجالبلاغه (كاظم فرهومندی)؛ حل لغات نهجالبلاغه (مولوی اعجاز حسین بدایونی)؛ واژههای نهجالبلاغه (عمران علیزاده)؛ سیری در فرهنگ لغات نهجالبلاغه (كریم زمانی)؛ المعجم المفهرس لالفاط نهجالبلاغه (محمد دشتی با همكاری سید كاظم محمدی. این اثر واژهنما است، نه واژهنامه)؛ مفردات نهجالبلاغه (2 جلد، سید علی اكبر قرشی) و چندین اثر دیگر.
فرهنگهای ادبی
فرهنگ اصطلاحات ادبی (سیما داد)؛ فرهنگنامه شعر و شاعری (میمنت دانا)؛ اصطلاحات ادبی (صالح حسینی)؛ فرهنگ تلمیحات (سیروس شمیسا)؛ فرهنگ اشارات (سیروس شمیسا)؛ فرهنگ ادبیات فارسی (خانم دكتر زهرا خانلری)؛ فرهنگنامه شعری (3 جلد، با شواهد شعری از قرن 3 تا 11 هجری، اثر رحیم عفیفی)؛ واژهنامه ادبیات داستانی (محسن سلیمانی)؛ فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی (محمد جعفر یاحقی)؛ فرهنگ اصطلاحات نقد ادبی (بهرام مقدادی)؛ فرهنگهای شاهنامه از جمله فرهنگ اعلام شاهنامه (دكتر منصور رستگار فسایی) و واژهنامك (عبدالحسین نوشین) و چندین فرهنگ دیگر؛ واژهنامه غزلهای حافظ (حسین خدیو جم)؛ كلك خیالانگیز (در 4 جلد، اثر دكتر پرویز اهور)؛ فرهنگ ده هزار واژهای حافظ دكتر ابوالفضل مصفی) و چند فرهنگ دیگر و چندین واژهنما concordance برای شعر حافظ از جمله كشف اللغات همراه دیوان حافظ تدوین شادروان ابوالقاسم انجوی؛ فرهنگ واژهنمای حافظ (خانم مهیندخت صدیقیان)؛ واژهنمای حافظ (به ایتالیایی اثر خانم منگینی)، واژهنمای حافظ (تدوین بهرام اشتری، زیر چاپ). درباره شاعران دیگر نیز فرهنگهایی ساخته شده است، از جمله لغات و تعبیرات مثنوی (در 11 جلد اثر شادروان صادق گوهرین) و چند اثر كه موضوع آنها بین زبان و ادبیات است از جمله: فرهنگ بیاناندیشهها (محسن صبا)؛ فرهنگ دستور فارسی (محمد مهیار). فرهنگ فارسی زآنسو (كه نوعی فرهنگ قافیه است). همچنین فرهنگهای ادبی كه زیر نظر استاد دكتر علی رواقی تدوین شده و به آنها اشاره كردیم. دانشنامه بزرگ فارسی وابسته به بنیادی به همین نام، فقط حرف "آ" را منتشر كرده است. به دانشنامه ادب فارسی در بخش بعدی این مقاله كه ویژه دایرهالمعارفهاست اشاره خواهد شد.
فرهنگهای عامیانه
تمام زبانهای مهم از دوردستترین سرآغازههای تاریخشان، در جنب زبان رسمی، زبانی غیررسمی دارند كه عبارت است از زبان محاوره و عامیانه (در اینجا وارد فرق زبان محاوره و عامیانه نمیشویم). نگارش فرهنگ عامیانه فارسی - فارسی در ایران حدوداً 4 قرن سابقه دارد (از عهد مجمعالامثال و جامعالتمثیل هر دو اثر هبلهرودی به ترتیب تدوین در سالهای 1049 ق و 1051 ق). در عصر جدید، یعنی قرن حاضر دهها فرهنگ عامیانه (همراه با ضربالمثلها یا بدون آنها داشتهایم كه فقط به دو اثر از برجستهترین آنها كه از نظر زمانی به دوره پیش از بررسی ما (سه دهه اخیر) تعلق دارند اشاره میكنیم: 1) امثال و حكم (تألیف علامه علی اكبر دهخدا بنیانگذار لغتنامه دهخدا و از مشروطهخواهان و نثرنویسان و طنزپردازان بزرگ قرن حاضر است و این اثر در 4 جلد است. چاپ سالهای 1308 تا 1311 ش. 2) فرهنگ لغات عامیانه (مقدمه و انتخاب مدخلها از جمالزاده پدر داستاننویسی جدید فارسی و تعریف مدخلها از محمد جعفر محجوب، چاپ اول 1344 ش) مهمترین فرهنگهای عامیانهای كه كمابیش در سی ساله و خیر تدوین و طبع شده از این قرار است: فرهنگ عوام (امیر قلی امینی)؛ فرهنگ امثال فارسی (كه لغات عامیانه هم دارد، اثر یوسف جمشیدیپور)؛ كتاب كوچه شاملو - شاعر بزرگ معاصر - با همكاری همسرش آیدا سركیسیان كه از حد و حدود فرهنگ عامیانه فراتر رفته و تبدیل به فرهنگ عامه شده است (جلد اول 1358 ش، جلد نهم شامل بخش اعظم حرف "ت" 1379 ش. كتاب كوچه اگر به همت همسر و یاران شاملو با همین شكل و روال پیش رود بالغ بر حدود 50 جلد میشود و به 20 سال زمان نیاز دارد. مگر آنكه تمهیدات تازهای اندیشیده شود. فرهنگ عامیانه بعدی: فرهنگ معاصر (دكتر رضا انزابی نژاد و دكتر منصور ثروت)؛ فرهنگ مثلها و اصطلاحات متداول در زبان فارسی (دكتر صادق عظیمی)؛ فرهنگ جبهه (7-8 دفتر به كوشش محسن مهرآبادی و سید مهدی فهیمی)؛ فرهنگ كنایات (دكتر منصور ثروت)؛ مثلها و تعبیرات فارسی (ادبی و عامیانه؛ دكتر هاشم رجبزاده؛ فرهنگ نوین: گزیده مثلهای فارسی (و چند اثر دیگر و نیز آثاری در زمینه مثلپژوهی و شناخت علمی ضربالمثلها، همه اثر احمد ابریشمی)؛ قند و نمك (جعفر شهری) و سپس میرسیم به مهمترین فرهنگ عامیانه عصر جدید به نام فرهنگ فارسی عامیانه (2 جلد، اثر استاد ابوالحسن نجفی، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی و صاحب آثار تألیفی و ترجمهای بسیار. این اثر در سال جاری 1379 ش منتشر شده (ولی سال طبع آن در صفحه عنوان 1378 یاد شده، و بهاءالدین خرمشاهی نقد و نظر مفصلی درباره آن نوشته است (نشریه بخارا، شماره 12)