جايگاه فرهنگ در توسعه از ديدگاه حضرت امام خميني (ره)


صفحه اصلی » مقالات فرهنگی » آرشیو مقالات -'- جایگاه فرهنگ در توسعه از دیدگاه حضرت امام خمینی (ره) -'- دكتر مرتضی عزتیمنبع: خبرگزاری فارس1- اهمیت فرهنگبه طور كلی می‏توان اهمیت فرهنگ را در دو جنبه دید. یكی جایگاهی كه فرهنگ در هویت و موجودیت جامعه دارد و دیگری نقشی كه فرهنگ در پیشرفت جوامع ایفا می‏كند. جنبه اول را می‏توان اهمیت و جایگاه فرهنگ در موجودیت جامعه انگاشت و وجه دوم را می‏توان اهمیت و نقش فرهنگ صحیح در حركت به سمت اعتلا یا انحطاط جوامع دانست. در زمینه نقش فرهنگ در موجودیت جامعه باید گفت، حوزه نفوذ فرهنگ به همه ابعاد زندگی بشر كشیده شده است و همه ویژگیهای غیرفیزیكی و متمایزكننده انسانها از یكدیگر و نیز همه ویژگیهای متفرقه جوامع در فرهنگ آنها نهفته است. حضرت امام خمینی قدس‏سره این مفهوم را با تصریح بیشتر چنین بیان می‏فرمایند: «بی‏شك بالاترین و والاترین عنصری كه در موجودیت هر جامعه دخالت اساسی دارد، فرهنگ آن جامعه است. اساسا فرهنگ هر جامعه هویت و موجودیت آن جامعه را تشكیل می‏دهد.»2 و به طور اساسی فرهنگ است كه ویژگیهای مشترك به وجود آورنده یك ملّیت را تشكیل می‏دهد و بدون وجود یك فرهنگ واحد، افراد تبعه یك كشور را نباید یك ملّت نامید. لذا می‏توان گفت اساس ملیت یك ملت فرهنگ است.3 این اهمیت والای فرهنگ در هویت و موجودیت جوامع از تعاریفی كه برای فرهنگ شده نیز متسفاد است. چنان چه می‏بینیم همه ابعاد علوم، فنون، ادبیات، هنر، اخلاق، ارزشها، باورها، اعتقادات و ... جوامع را در حیطه فرهنگ جای می‏دهند. بدیهی است ویژگیهای مفترقه جوامع نیز همینهاست. كل تمدن بشری از این مجموعه ساخته شده است. هر جامعه‏ای نیز مرهون این ابعاد زندگی اجتماعی خود است. زیرا همه پیشرفتهای یك جامعه در پیشرفت علوم و اعتقادات و ارزشهای آن منعكس می‏شود و بشر بدون ابعاد فرهنگی حیات، بشری بدوی و عقب‏مانده خواهد بود كه در جوامع امروزی تصور وجود آن نیز مشكل است. می‏توان گفت«فرهنگ مبدأ همه خوشبختیها و بدبختیهای ملت است.»4زیرا تمام خوشبختیها و بدبختیهای جوامع، بستگی به بهره‏مندی از پیشرفت علوم و فنون و عملكرد اعتقادات، اخلاق، ارزشها، هنر و ... در زمینه‏های مختلف اجتماعی دارد. با عملكرد صحیح این ابعاد فرهنگ و نیز بهره‏مندی از نتایج پیشرفت علوم و فنون، جوامع می‏توانند به خوشبختی برسند. می‏توان گفت همه امور جوامع بستگی تام به فرهنگ آنها دارد. لذا «اگر مشكلات فرهنگی و آموزشی به صورتی كه مصالح كشور اقتضا می‏كند حل شود، دیگر مسائل به آسانی حل می‏گردد.»5 بر این اساس حضرت امام می‏فرمایند: «رأس همه اصلاحات اصلاح فرهنگ است.» نه تنها فرهنگ، سازنده خوشبختی ملتهاست بلكه انحطاط ملتها نیز در گرو فرهنگ جامعه است. زیرا پایه‏های اعتقادی، اخلاقی، علمی و هنری جوامع كه موجب خوشبختی ملتها هستند با انحراف فرهنگ، مضمحل می‏شود و انسانها به انحطاط كشیده می‏شوند. «اگر فرهنگ ناصالح شد، این جوانهایی كه تربیت می‏شوند به این تربیتهای فرهنگ ناصالح، اینها در آتیه فساد ایجاد می‏كنند ... وقتی فرهنگ فاسد شد، جوانهای ما كه زیربنای تأسیس همه چیز هستند، از دست ما می‏روند و انگل بار می‏آیند.»7 فرهنگ نه تنها انسانها را به انحطاط می‏كشد بلكه می‏تواند موجب انحطاط و پوچی و در نهایت اضمحلال جوامع شود.8 2- فرهنگ بستر توسعهامروزه علمای توسعه، بیش از هر زمان دیگری به این باور رسیده‏اند كه تا فرهنگ یك جامعه‏ای موافق با توسعه نباشد، پیشرفت و توسعه آن جامعه میسر نخواهد بود. زیرا انسانها به عنوان عاملان محوری توسعه باید برای عمل خود تمایل داشته باشند. این تمایل كه با قدرت انتخاب همراه است و در عمل پس از انتخاب به منصه ظهور می‏رسد، باید شرایط ایجاد تمایل در انسان را داشته باشد. تمایلهای افراد نیز از طریق ارزشها و باورهایشان ایجاد می‏شود. با این وجود ممكن است این تمایلها در انتخاب با محدودیتهایی كه برای فرد وجود دارد مواجه شود و در نهایت تمایلات، ارزشها و امكانات مختلف فرد و جامعه، فرد را به انتخاب در عمل وادار می‏كند و این انتخاب عملی فرد است كه می‏تواند در جهت توسعه جامعه یا برخلاف آن باشد. می‏بینیم كه عمل افراد متكی به ارزشها، اعتقادات و باورهای افراد و نیز امكانات فرد و جامعه از جهات مختلف علمی، هنری و نیز مادی دارد. بر این اساس می‏توان گفت فرهنگ مبدأی است كه اعمال انسانها و به تبع آن مسیر تكاملی جامعه از آن نشأت می‏گیرد.9 چنان چه اگر جامعه‏ای فرهنگی ضد توسعه داشته باشد، این فرهنگ موجد اعمالی از سوی اعضای جامعه خواهد شد كه نه تنها در جهت توسعه و پیشرفت جامعه عمل نخواهند كرد، بلكه راه پیشرفت را نیز سد می‏كنند و موجب انحطاط جامعه می‏شوند. لذا برای تحقق پیشرفت و توسعه جامعه، ضرورت دارد فرهنگ آن جامعه موافق با توسعه باشد. با این توضیحات می‏توان گفت، بستر و مسیری كه اصلاح امور باید طی كند، بستر فرهنگ است. یعنی جامعه تنها در بستر فرهنگی مناسب است كه می‏تواند به توسعه و پیشرفت دلخواه دست یابد. بدیهی است كه اگر این بستر نامناسب باشد، توسعه نیز تحقق نخواهد یافت و یا حداقل به صورت دلخواه نخواهد بود. بر این اساس: «راه اصلاح یك مملكتی، فرهنگ آن مملكت است. اصلاح باید از فرهنگ شروع بشود ... اگر فرهنگ درست بشود یك مملكت اصلاح می‏شود.»10 در اینجاست كه ضرورت تحول فرهنگی ایجاد می‏شود. زیرا اگر بخواهیم جامعه‏ای پیشرفت كند و به طرف تعالی حركت كند، باید زمینه‏های آن در مجریان این پیشرفت و حركت ایجاد شود و گفتیم كه این زمینه‏ها نیز چیزی جز فرهنگ جامعه نیست. بنابراین ضرورت تحول فرهنگی برای دستیابی به توسعه نمایان می‏شود.113- تقدم تحول فرهنگی دیدیم كه پیشرفت در همه شؤون اقتصادی، سیاسی و اجتماعی زندگی یك جامعه، متكی به فرهنگ آن جامعه است و تا زمانی كه فرهنگ جامعه‏ای موافق با پیشرفت و توسعه نباشد، پیشرفت آن جامعه میسر نخواهد بود. بر این اساس می‏توان گفت : اگر فرهنگ جامعه‏ای موافق توسعه (به معنی عام آن) نباشد، برای دستیابی به توسعه در ابعاد گوناگون باید به اصلاح فرهنگ در جهت توافق آن با توسعه همت گماشت.12 چنانچه حضرت امام تأكید نموده‏اند كه: «اجانب خصوصا آمریكا در نیم قرن اخیر كوشش داشتند و دارند فرهنگ و برنامه‏های فرهنگی و علمی و ادبی ما را از محتوای اسلامی ـ انسانی ـ ملی خود خالی و به جای آن فرهنگ استعماری و استبدادی بنشانند. فرهنگ زمان طاغوت، كشور ما را تا لب پرتگاه سقوط كشاند و خداوند تعالی به داد این كشور اسلامی رسید. ولی بدون تغییرات صحیح بنیادی و تحول فرهنگی و علمی، امكان تحول فكری و روحی نیست و باید با كوشش همه جانبه از طرف دولت و رؤسای دانشگاهها و فرهنگیان و جوانان دانشجو به مقصود نزدیك شویم و انشاءالله تعالی از پیوستگی و وابستگی نجات پیدا كنیم و كشور عزیزمان را نجات دهیم.»13 می‏بینیم حضرت امام به طور صریح تاكید دارند كه برای دستیابی به پیشرفت و اصلاح مملكت در جهت اهداف انقلاب، باید فرهنگ ضدتوسعه به فرهنگ موافق توسعه و پیشرفت اصلاح شود. بنابراین، تحول در فرهنگ در جهت موافق توسعه، می‏تواند مقدمه‏ای برای توسعه در ابعاد گوناگون باشد. البته بدیهی است كه تحول فرهنگ صالح (موافق پیشرفت) به فرهنگ ناصالح (مخالف پیشرفت) نیز در جهت انحطاط جامعه عمل خواهد كرد.در اینجا بیان این نكته نیز ضروری است كه بی‏شك چنانچه در تعریف توسعه دیدیم، توسعه، یك پیشرفت همه جانبه در اجتماع است و در این مقوله، پیشرفت فرهنگ نیز بخشی از توسعه می‏باشد. و اگرچه گفتیم تحول فرهنگی موافق توسعه، زمینه‏ساز توسعه است، اما فرهنگ در عملكرد توسعه‏ای دارای دو جنبه است : یكی، عواملی از فرهنگ كه عامل پیشرفت جامعه در ابعاد مختلف هستند و دیگری، بخشی از فرهنگ كه در جریان توسعه، پیشرفت می‏كند و شاخصهایی برای توسعه‏یافتگی یك جامعه است. به هر حال در اینجا منظور از فرهنگ، عواملی از فرهنگ می‏باشد كه زمینه‏ساز توسعه در ابعاد گوناگون خود است در ادامه برخی از عوامل فرهنگی مؤثر بر توسعه ازدیدگاه حضرت امام خمینی را تبیین می‏كنیم .4- عوامل فرهنگی مؤثر بر توسعه1ـ4- اثر اعتقاد به خدااعتقاد واقعی به خدا، اصلی‏ترین و اساسی‏ترین پایه و بنیان دینی است و مذهب بدون اعتقاد به وجود هستی‏بخش هدایت‏گر، معنی نمی‏دهد. این اصل اساسی، بیشترین تاثیر را بر زندگی و رفتار افراد جامعه دارد، زیرا اساسی‏ترین عنصر تاثیرگذار بر رفتار و عملكرد اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی افراد جامعه، اعتقادات این افراد است و بدون شك اصلی‏ترین اعتقادها و باورها، اعتقاد و باور به وجود مبدأ هستی و ایمان به این مبدأ، یعنی خداست. این ایمان چاره همه مشكلات جوامع بشری است. حضرت امام قدس‏سره اثر این ایمان را چنین خلاصه می‏كنند: «اگر ایمان به خدا و عمل برای خدا در فعالیتهای اجتماعی و سیاسی واقتصادی و سایر شئون زندگی بشر وارد شود، پیچیده‏ترین مشكلات امروزی جهان به آسانی حل می‏شود. امروز دنیا، هم در این بن‏بست گرفتار شده است وهم نمی‏خواهد به نوع هدایت انبیاء تسلیم شود، ولی سرانجام چاره‏ای جز تسلیم ندارد.»14 اگر مجموعه اعتقادها و باورهای افراد را درون فرهنگ ببینیم، بی‏تردید باید پایه اصلی فرهنگ جامعه را كه رفتار انسانها را می‏سازد، همین اعتقاد و ایمان به خدا دانست و بدیهی است كه پایه‏های رشد جامعه بر همین فرهنگ استوار است. بنابراین، رشد و توسعه جامعه و به طور كلی حیات جامعه بستگی مستقیم به فرهنگ و اعتقاد به خدا دارد. به تعبیر حضرت امام خمینی قدس‏سره تنها وجود ایمان و اعتقاد به خدا می‏تواند مملكت را احیا كند15 و لذا برای احیای مملكت و پیشرفت آن باید روح ایمان و اعتقاد به خدا را در جوانان ملت رشد داد. احیای مملكت نیز وابسته به عوامل متعددی است كه مهمترین آنها از نظر حضرت امام، انسانها و شخصیت و فرهنگ آنهاست. بر این اساس، ایمان و اعتقاد به خدا موجب ساخته شدن انسانی و در نتیجه بروز و ایجاد ویژگیهای مختلفی در انسان می‏شود كه همگی موجب تسریع حركت انسانها برای دستیابی به اهداف جامعه یا همان توسعه به معنای كامل می‏شوند. حضرت امام، بی‏اعتقادی به خدا را موجب بی‏توجهی به مصالح كشور و توجه صرف به مصلحت خود و در نتیجه نرفتن به دنبال امور لازم مملكت می‏دانند و براساس این تفكر و اعتقاد به خداست كه حضرت، تمام گرفتاریهای كشور و ملت را از نبودن ایمان به خدا می‏دانند. در عین حال بر این باورند كه اعتقاد به خدا را باید حكومت و دستگاه تربیتی در مردم ایجاد و تقویت كند زیرا این اعتقاد، به خودی خود، به حد لازم و كافی وجود ندارد و اگر افراد جامعه به حال خود واگذار شوند جامعه باز هم به تباهی كشیده می‏شود: «اگر ما و شما دست به هم بدهیم و جوانها را مومن و متقی بار بیاوریم مملكتمان تا آخر احیاء می‏شود و اگر چنانچه ما كوتاهی بكنیم. این مسئولیت بزرگ را ما به دوش خودمان بكشیم و كوتاهی بكنیم در حق فرزندان این مملكت ـ فرض كنید چند روزی هم یك چیزی بشود و یك صورتی پیدا بكند ـ فردا بدتر از این است.»16 چنانچه گفتیم از دیدگاه حضرت امام، اعتقاد واقعی به خدا نه تنها به طور مستقیم بر جریانهای اجتماعی اثر می‏گذارد، بلكه خود باعث ایجاد خصلتهایی در افراد اجتماع می‏شود كه این خصلتها تسریع‏كننده جریان توسعه هستند. در ادامه به این اثرات اشاره می‏كنیم. آثار وجود اعتقاد به خدا در افراد جامعهاز فرمایشات حضرت امام خمینی قدس‏سره چنین مستفاد می‏شود كه ایمان به خدا، موجب تجلّی خصلتهای انسانی والایی در افراد می‏شود كه همگی آنها از زمینه‏های فردی واجتماعی توسعه و پیشرفت جوامع بشری است. از جمله زمینه‏ها عبارتند از:1 ـ تعهد به اسلام : یكی از نتایج ایمان به خدا و مبدأ هستی ایجاد تعهد نسبت به دین خدا و نظام حكومتی این دین است. فرد باایمان همان طور كه نسبت به اعتقاد به خدا تقدس قایل است، برای دین و نظامی كه تقویت‏كننده این اعتقاد است نیز تقدس قایل می‏شود و همچنان كه خود را نسبت به انجام دستورات الهی و وظایف دینی مقید می‏داند، نسبت به حفظ و پیشبرد این دین نیز متعهد خواهد دانست. زیرا دین، خود مجموعه‏ای از دستورات الهی است. این تعهد دینی می‏تواند افراد را در انجام وظایف كمك كند تا بهتر و مفیدتر برای جامعه خدمت كنند و این امر موجب پیشرفت جامعه و فراهم آمدن مقدمات لازم برای توسعه سریعتر و بهتر می‏شود. حضرت امام در این زمینه می‏فرمایند: «من به شما نوید می‏دهم كه انشاءاللّه‏ كشور شما، كشور صحیح خوب بشود، به شرط این كه متعهد به اسلام باشید و متوجه باشید به اینكه خدای تبارك و تعالی عنایت به ما كرد...»17 2 ـ نپذیرفتن‏ظلم: ظلم ستیزی و كرنش نكردن در مقابل ظلم، از جمله زمینه‏های لازم برای دستیابی جوامع به استقلال و نپذیرفتن استثمار و استعمار است كه از جمله موانع اصلی توسعه می‏باشند. این نپذیرفتن ظلم از اثرات ایمان و اعتقاد به خداست. حضرت امام در این زمینه می‏فرمایند: «آدمی كه از زیر دستگاه شما یا از دستگاه ما بیرون می‏آید، اگر مؤمن باشد، دیگر نمی‏شود كه زیر بار ظلم اجانب برود و یا تطمیع بتوانند بكنند اورا، این تطمیعها و تهدیدها را همه، آنی كه تطمیع می‏شود و تهدید آنها [براو [اثر می‏كند، آنهایی است كه ایمان ندارند.» در این رابطه می‏بینیم، جوامعی كه از خصوصیات فرهنگی آنان تن به ظلم دادن و صبر در ظلم است، سالیان طولانی زیر سیطره استعمار بوده‏اند و جوامع اسلامی كه ایمان و اعتقاد به خدای محكمتری داشته‏اند، كمتر به طور مستقیم استعمار شده‏اند و در مبارزه با استعمار نیز رشادتهای تحسین برانگیزی از خود نشان داده‏اند. اكنون نیز با تقویت روح ایمان و اعتقاد واقعی به خدا، جوامع اسلامی بر علیه ظلم و ستم حاكم، سر به قیام برداشته‏اند و مبارزه با ظلم در این جوامع فراگیرتر است. بدیهی است كه اینها تنها نقش اثر اعتقاد واقعی به خداست.3 ـ تطمیع ناپذیری: هنگامی كه جامعه، جامعه‏ای معنوی باشد و افراد جامعه به خدا و روز جزا اعتقاد داشته باشند، هدف این افراد در تمامی زمینه‏های فعالیتهایشان، جلب رضایت خدا خواهد بود.19 و بالعكس.«كسی كه اعتقاد به خدا نداشته باشد، كسی كه به روز جزا اعتقاد نداشته باشد این نمی‏شود كه برای كشورش مفید واقع بشود... مردمی می‏توانند كشور خودشان راحفظ كنند، مردمی می‏توانند مملكت و ملت خودشان را نجات بدهند كه معنویت داشته باشند. اگر معنویت دركار نباشد و همه مربوط به مادیت باشد، هر جا آخور بهتر است، سر آن آخور می‏روند ولواین كه آن آخور راآمریكا برایش درست كند. اینهایی كه خیانت به مملكت ما كردند و همه چیز ما را بردند، اینها پیششان فرق نمی‏كرد كه آمریكا بر آنها مادیت را بدهد، پارك و ـ نمی‏دانم ـ دستگاه را بدهد یا از یك راه صحیحی باشد. ... آنهایی كه خوردند و بردند و ما را به تباهی كشاندند، آنهایی بودند كه به اسلام كار نداشتند، اعتقاد نداشتند، به ماوراء طبیعت اعتقاد نداشتند، به معنویات عقیده نداشتند. آنها می‏گفتند همین چهار روز زندگی است. پس هر چه هست بهتر و مرفه‏تر، از هر راهی می‏خواهد باشد.» 4 ـ تلقی كار به منزله عبادت (افزایش كارآیی): یكی از لوازم اصلی توسعه به مفهوم عام آن، افزایش كارآیی است. بنابر فرمایشات حضرت امام در دیدگاه اسلامی اگر كار برای خدا باشد، به منزله عبادت است. هنگامی كه انسان در این عبادت و كار انگیزه الهی داشت و هدفش جلب رضایت خدا بود، با تمام قدرت و توان به انجام آن خواهد پرداخت. در نتیجه كارایی بسیار زیادی خواهد داشت. چنین كاری كه با حداكثر توان انجام می‏شود كارآترین شیوه فعالیت است و قرین موفقیت خواهد بود. در این زمینه امام می‏فرمایند: «اگر این انگیزه شد، مسلما دنبال این هستید كه كار خوب باشد، وقتی انگیزه الهی شد ... وقتی كه انگیزه برای خدا شد، دنبال این است كه این كار را انجام بدهد به طوری كه خدا پسند باشد. از این جهت در این كار موفق است.»5 ـ ایجاد بیداری: از جمله زمینه‏های لازم برای توسعه، بیداری افراد جامعه است. هنگامی كه افراد جامعه آگاه و بیدار باشند، استعمار و استثمار از آن جامعه رخت برخواهد بست. البته بیداری از جهات مختلف موجب بهبود تصمیم‏گیری وعمل آحاد جامعه می‏شود واز جمله اثرات اعتقاد واقعی به خدا، بیداری افراد می‏باشد.6 ـ شجاعت : هنگامی كه انسان همه چیز رااز خدا دید، خود را غرق در چنین اعتقادی به مبدأهستی‏بخش جهان یافت وبه خداایمان مطلق پیدا كرد، به خدا متكی خواهد شد و این اتكا، موجب می‏شود از هیچ چیزی نهراست و با شجاعت در مقابل هر دشمن و ناملایمتی بایستد و مبارزه كند و به سمت هدف گام بردارد.7 ـ ایمان، ضامن و عامل تداوم تلاش: یكی از زمینه‏های لازم برای توسعه، تلاش و تداوم تلماس برای دستیابی به توسعه و تكامل بیشتر است. چنانچه حضرت امام می‏فرمایند: «اگر بخواهید جمهوری اسلامی به همه معنا كه دارد، با همه محتوا كه دارد، در خارج تحقق پیدا بكند باید كه از حالا به بعد هم همان ایمان را، همان قدرت ایمان را حفظ كنید.» بدیهی است كه با عنایت به توضیحات قبلی، هدف جمهوری اسلامی و تحقق اسلام، همان توسعه و تكامل جامعه است. اثر ایمان در تداوم تلاش به همین جا ختم نمی‏شود، بلكه وقتی فرد به خداایمان داشت و همه چیز را از او و برای او دید، همه را سعی خود صرف تلاش بیشتر برای خدا خواهد كرد و حتی اگر در مقطعی با شكست مواجه شود، باز هم سست نمی‏شود و به همان صورت قبل و با تلاش كامل سعی در انجام وظیفه و كار خواهد داشت. اعتقاد به خدا علاوه بر این اثرات، آثار بسیار مهم دیگری نیز بر جامعه و افراد آن دارد. از جمله: اعتماد به نفس، صبر در برابر شداید و تحمل مشتقات، اعتقاد به برابری و برادری و ... كه به دلیل اهمیت این موارد، دیدگاه حضرت امام را در هر یك ازاین مباحث به صورت مستقل بیان خواهیم كرد.2ـ4- اثر آموزش بر توسعه از آنجا كه در جوامع بشری، انسان ایجادكننده هر گونه حركت و تحولی است، ویژگیهای كیفی این انسان می‏تواند در این حركتها و تحولات عامل اصلی را ایفا كند. زیرا هر حركت و تحولی از اندیشه و تفكر انسان نشأت می‏گیرد و دستور انجام این تحولات را فكر او به وی می‏دهد و سطح این فكر و اندیشه كه كیفیت انسان را می‏سازد، عامل اصلی چگونه اندیشیدن و فكر كردن است. زیرا اطلاعات، باورها و برداشتهای انسانها، پایه‏های تفكر و نتیجه‏گیری از این تفكر را می‏سازند و بدیهی است هرچه اطلاعات، باورها و برداشتها كاملتر و والاتر باشند، این اندیشه و تفكر نیز از سطح بالاتری برخوردار خواهد بود. لذا عملكرد انسان نیز كه از دستورات فكر او نشأت گرفته، كاملتر و با كیفیت بیشتری خواهد بود. بنابراین اطلاعات و باورها و برداشتهای انسانها كه همگی از طریق یادگیری و آموزش كسب می‏شود، می‏تواند عامل مهمی در بهبود عملكرد و برنامه‏ریزی انسانها باشد و چون با بهبود عملكرد انسانها، دستیابی به اهداف و بهبود وضعیت عمومی جامعه حاصل می‏شود و توسعه نیز، بهبود و ارتقای سطح عمومی وضع موجود جامعه به طرف وضع مطلوب است، می‏توان گفت كه آموزش، عامل مهمی برای بهبود عملكرد انسانها برای نیل به توسعه در ابعاد گوناگون است. در ادامه، بیشتر به آن خواهیم پرداخت. قبل از پرداختن به اثرات آموزش بر توسعه و پیشرفت جوامع، اشاره‏ای به اهمیت علم و آموزش از نظر اسلام داریم .نقش علم و آموزش در پیشرفتبا توجه به اینكه انسان محرك توسعه است و توسعه باید توسط این محرك به حركت درآید، هرچه این انسان از تواناییهای فكری بیشتری برخوردار باشد و آموزش و پرورش بیشتر و بهتری یافته باشد، در حركت دادن این چرخ، بهتر عمل خواهد كرد و عملكرد او چه در جز و چه در كل، بسیار بهتر خواهد بود و بر این اساس، چنانچه تعلیم و تربیت به طور صحیح صورت گیرد، حركت جامعه، به سمت پیشرفت و تعالیِ مطلوب خواهد بود.دراهمیت این نقش، حضرت امام قدس‏سره چنین می‏فرمایند : «مسأله فرهنگ و آموزش و پرورش در رأس مسائل كشور است. اگر مشكلات فرهنگی و آموزشی به صورتی كه مصالح كشور اقتضا می‏كند حل شود، دیگر مسائل به آسانی حل می‏گردد.»به این ترتیب از دیدگاه حضرت امام در صورت وجود علم و تهذیب، می‏توان از جهالت مادی و معنوی به طرف سعادت و كمال حركت كرد. با آموزش و پرورش صحیح اسلامی و مطابق مصالح اجتماع، می‏توان به پیشرفتهای مختلف دست یافت و سعادت دنیوی و اخروی جامعه را تضمین كرد. نكته قابل توجه اینكه مسأله آموزش و پرورش طبق فرمایش حضرت امام و از دیدگاه ایشان در بین عوامل مؤثر بر توسعه در رأس مسایل قرار دارد و مهمترین عامل است. به طوری كه با حل مسایل و رفع مشكلات موجود در آموزش و پرورش، می‏توان امید داشت كه دیگر مسایل به آسانی حل شود. البته در ریشه‏یابی این اهمیت ویژه تعلیم و تربیت ـ در مقاطع مختلف ـ فرمایش حضرت امام مبنی بر اینكه : «نقش دانشگاه در هر كشوری ساختن انسان است»27 می‏تواند پاسخ‏گو باشد. زیرا چون انسان عامل اصلی حركت توسعه است، اگر او ساخته شود می‏تواند عامل مفیدی برای جامعه باشد و در صورت فساد او این فساد، می‏تواند به فساد جامعه بیانجامد، باید توجه داشت كه تعلیم و تربیت در شكل‏گیری شخصیت انسانها، نقش كلیدی و اصلی دارد و در واقع می‏توان گفت شخصیت انسانها را تعلیم و تربیت می‏سازد و چون عملكرد انسان به طور ویژه‏ای تحت تأثیر شخصیت اوست، می‏توان آموزش و پرورش (در مقاطع مختلف) را عامل اصلی در حركت به سمت توسعه‏یافتگی در ابعاد مختلف دانست: «نقش دانشگاه در هر كشوری ساختن انسان است. ممكن است از دانشگاه انسانی خارج بشود كه یك كشور را نجات بدهد و ممكن است كه یك انسان درست بشود كه كشور را به هلاكت بكشاند. این نقش مهم از دانشگاه می‏باشد. مقدرات هر كشوری به دست دانشگاه و آنهاییكه از دانشگاه بیرون می‏آیند هست. بنابراین دانشگاه بزرگترین مؤسسه مؤثر است در كشور و بزرگترین مسئولیتها را هم دانشگاه دارد.»28.....

صفحه اصلی » مقالات فرهنگی » آرشیو مقالات

-'- جایگاه فرهنگ در توسعه از دیدگاه حضرت امام خمینی (ره) -'-

دكتر مرتضی عزتیمنبع: خبرگزاری فارس1- اهمیت فرهنگبه طور كلی می‏توان اهمیت فرهنگ را در دو جنبه دید. یكی جایگاهی كه فرهنگ در هویت و موجودیت جامعه دارد و دیگری نقشی كه فرهنگ در پیشرفت جوامع ایفا می‏كند. جنبه اول را می‏توان اهمیت و جایگاه فرهنگ در موجودیت جامعه انگاشت و وجه دوم را می‏توان اهمیت و نقش فرهنگ صحیح در حركت به سمت اعتلا یا انحطاط جوامع دانست. در زمینه نقش فرهنگ در موجودیت جامعه باید گفت، حوزه نفوذ فرهنگ به همه ابعاد زندگی بشر كشیده شده است و همه ویژگیهای غیرفیزیكی و متمایزكننده انسانها از یكدیگر و نیز همه ویژگیهای متفرقه جوامع در فرهنگ آنها نهفته است. حضرت امام خمینی قدس‏سره این مفهوم را با تصریح بیشتر چنین بیان می‏فرمایند: «بی‏شك بالاترین و والاترین عنصری كه در موجودیت هر جامعه دخالت اساسی دارد، فرهنگ آن جامعه است. اساسا فرهنگ هر جامعه هویت و موجودیت آن جامعه را تشكیل می‏دهد.»2 و به طور اساسی فرهنگ است كه ویژگیهای مشترك به وجود آورنده یك ملّیت را تشكیل می‏دهد و بدون وجود یك فرهنگ واحد، افراد تبعه یك كشور را نباید یك ملّت نامید. لذا می‏توان گفت اساس ملیت یك ملت فرهنگ است.3 این اهمیت والای فرهنگ در هویت و موجودیت جوامع از تعاریفی كه برای فرهنگ شده نیز متسفاد است. چنان چه می‏بینیم همه ابعاد علوم، فنون، ادبیات، هنر، اخلاق، ارزشها، باورها، اعتقادات و ... جوامع را در حیطه فرهنگ جای می‏دهند. بدیهی است ویژگیهای مفترقه جوامع نیز همینهاست. كل تمدن بشری از این مجموعه ساخته شده است. هر جامعه‏ای نیز مرهون این ابعاد زندگی اجتماعی خود است. زیرا همه پیشرفتهای یك جامعه در پیشرفت علوم و اعتقادات و ارزشهای آن منعكس می‏شود و بشر بدون ابعاد فرهنگی حیات، بشری بدوی و عقب‏مانده خواهد بود كه در جوامع امروزی تصور وجود آن نیز مشكل است. می‏توان گفت«فرهنگ مبدأ همه خوشبختیها و بدبختیهای ملت است.»4زیرا تمام خوشبختیها و بدبختیهای جوامع، بستگی به بهره‏مندی از پیشرفت علوم و فنون و عملكرد اعتقادات، اخلاق، ارزشها، هنر و ... در زمینه‏های مختلف اجتماعی دارد. با عملكرد صحیح این ابعاد فرهنگ و نیز بهره‏مندی از نتایج پیشرفت علوم و فنون، جوامع می‏توانند به خوشبختی برسند. می‏توان گفت همه امور جوامع بستگی تام به فرهنگ آنها دارد. لذا «اگر مشكلات فرهنگی و آموزشی به صورتی كه مصالح كشور اقتضا می‏كند حل شود، دیگر مسائل به آسانی حل می‏گردد.»5 بر این اساس حضرت امام می‏فرمایند: «رأس همه اصلاحات اصلاح فرهنگ است.» نه تنها فرهنگ، سازنده خوشبختی ملتهاست بلكه انحطاط ملتها نیز در گرو فرهنگ جامعه است. زیرا پایه‏های اعتقادی، اخلاقی، علمی و هنری جوامع كه موجب خوشبختی ملتها هستند با انحراف فرهنگ، مضمحل می‏شود و انسانها به انحطاط كشیده می‏شوند. «اگر فرهنگ ناصالح شد، این جوانهایی كه تربیت می‏شوند به این تربیتهای فرهنگ ناصالح، اینها در آتیه فساد ایجاد می‏كنند ... وقتی فرهنگ فاسد شد، جوانهای ما كه زیربنای تأسیس همه چیز هستند، از دست ما می‏روند و انگل بار می‏آیند.»7 فرهنگ نه تنها انسانها را به انحطاط می‏كشد بلكه می‏تواند موجب انحطاط و پوچی و در نهایت اضمحلال جوامع شود.8 2- فرهنگ بستر توسعهامروزه علمای توسعه، بیش از هر زمان دیگری به این باور رسیده‏اند كه تا فرهنگ یك جامعه‏ای موافق با توسعه نباشد، پیشرفت و توسعه آن جامعه میسر نخواهد بود. زیرا انسانها به عنوان عاملان محوری توسعه باید برای عمل خود تمایل داشته باشند. این تمایل كه با قدرت انتخاب همراه است و در عمل پس از انتخاب به منصه ظهور می‏رسد، باید شرایط ایجاد تمایل در انسان را داشته باشد. تمایلهای افراد نیز از طریق ارزشها و باورهایشان ایجاد می‏شود. با این وجود ممكن است این تمایلها در انتخاب با محدودیتهایی كه برای فرد وجود دارد مواجه شود و در نهایت تمایلات، ارزشها و امكانات مختلف فرد و جامعه، فرد را به انتخاب در عمل وادار می‏كند و این انتخاب عملی فرد است كه می‏تواند در جهت توسعه جامعه یا برخلاف آن باشد. می‏بینیم كه عمل افراد متكی به ارزشها، اعتقادات و باورهای افراد و نیز امكانات فرد و جامعه از جهات مختلف علمی، هنری و نیز مادی دارد. بر این اساس می‏توان گفت فرهنگ مبدأی است كه اعمال انسانها و به تبع آن مسیر تكاملی جامعه از آن نشأت می‏گیرد.9 چنان چه اگر جامعه‏ای فرهنگی ضد توسعه داشته باشد، این فرهنگ موجد اعمالی از سوی اعضای جامعه خواهد شد كه نه تنها در جهت توسعه و پیشرفت جامعه عمل نخواهند كرد، بلكه راه پیشرفت را نیز سد می‏كنند و موجب انحطاط جامعه می‏شوند. لذا برای تحقق پیشرفت و توسعه جامعه، ضرورت دارد فرهنگ آن جامعه موافق با توسعه باشد. با این توضیحات می‏توان گفت، بستر و مسیری كه اصلاح امور باید طی كند، بستر فرهنگ است. یعنی جامعه تنها در بستر فرهنگی مناسب است كه می‏تواند به توسعه و پیشرفت دلخواه دست یابد. بدیهی است كه اگر این بستر نامناسب باشد، توسعه نیز تحقق نخواهد یافت و یا حداقل به صورت دلخواه نخواهد بود. بر این اساس: «راه اصلاح یك مملكتی، فرهنگ آن مملكت است. اصلاح باید از فرهنگ شروع بشود ... اگر فرهنگ درست بشود یك مملكت اصلاح می‏شود.»10 در اینجاست كه ضرورت تحول فرهنگی ایجاد می‏شود. زیرا اگر بخواهیم جامعه‏ای پیشرفت كند و به طرف تعالی حركت كند، باید زمینه‏های آن در مجریان این پیشرفت و حركت ایجاد شود و گفتیم كه این زمینه‏ها نیز چیزی جز فرهنگ جامعه نیست. بنابراین ضرورت تحول فرهنگی برای دستیابی به توسعه نمایان می‏شود.113- تقدم تحول فرهنگی دیدیم كه پیشرفت در همه شؤون اقتصادی، سیاسی و اجتماعی زندگی یك جامعه، متكی به فرهنگ آن جامعه است و تا زمانی كه فرهنگ جامعه‏ای موافق با پیشرفت و توسعه نباشد، پیشرفت آن جامعه میسر نخواهد بود. بر این اساس می‏توان گفت : اگر فرهنگ جامعه‏ای موافق توسعه (به معنی عام آن) نباشد، برای دستیابی به توسعه در ابعاد گوناگون باید به اصلاح فرهنگ در جهت توافق آن با توسعه همت گماشت.12 چنانچه حضرت امام تأكید نموده‏اند كه: «اجانب خصوصا آمریكا در نیم قرن اخیر كوشش داشتند و دارند فرهنگ و برنامه‏های فرهنگی و علمی و ادبی ما را از محتوای اسلامی ـ انسانی ـ ملی خود خالی و به جای آن فرهنگ استعماری و استبدادی بنشانند. فرهنگ زمان طاغوت، كشور ما را تا لب پرتگاه سقوط كشاند و خداوند تعالی به داد این كشور اسلامی رسید. ولی بدون تغییرات صحیح بنیادی و تحول فرهنگی و علمی، امكان تحول فكری و روحی نیست و باید با كوشش همه جانبه از طرف دولت و رؤسای دانشگاهها و فرهنگیان و جوانان دانشجو به مقصود نزدیك شویم و انشاءالله تعالی از پیوستگی و وابستگی نجات پیدا كنیم و كشور عزیزمان را نجات دهیم.»13 می‏بینیم حضرت امام به طور صریح تاكید دارند كه برای دستیابی به پیشرفت و اصلاح مملكت در جهت اهداف انقلاب، باید فرهنگ ضدتوسعه به فرهنگ موافق توسعه و پیشرفت اصلاح شود. بنابراین، تحول در فرهنگ در جهت موافق توسعه، می‏تواند مقدمه‏ای برای توسعه در ابعاد گوناگون باشد. البته بدیهی است كه تحول فرهنگ صالح (موافق پیشرفت) به فرهنگ ناصالح (مخالف پیشرفت) نیز در جهت انحطاط جامعه عمل خواهد كرد.در اینجا بیان این نكته نیز ضروری است كه بی‏شك چنانچه در تعریف توسعه دیدیم، توسعه، یك پیشرفت همه جانبه در اجتماع است و در این مقوله، پیشرفت فرهنگ نیز بخشی از توسعه می‏باشد. و اگرچه گفتیم تحول فرهنگی موافق توسعه، زمینه‏ساز توسعه است، اما فرهنگ در عملكرد توسعه‏ای دارای دو جنبه است : یكی، عواملی از فرهنگ كه عامل پیشرفت جامعه در ابعاد مختلف هستند و دیگری، بخشی از فرهنگ كه در جریان توسعه، پیشرفت می‏كند و شاخصهایی برای توسعه‏یافتگی یك جامعه است. به هر حال در اینجا منظور از فرهنگ، عواملی از فرهنگ می‏باشد كه زمینه‏ساز توسعه در ابعاد گوناگون خود است در ادامه برخی از عوامل فرهنگی مؤثر بر توسعه ازدیدگاه حضرت امام خمینی را تبیین می‏كنیم .4- عوامل فرهنگی مؤثر بر توسعه1ـ4- اثر اعتقاد به خدااعتقاد واقعی به خدا، اصلی‏ترین و اساسی‏ترین پایه و بنیان دینی است و مذهب بدون اعتقاد به وجود هستی‏بخش هدایت‏گر، معنی نمی‏دهد. این اصل اساسی، بیشترین تاثیر را بر زندگی و رفتار افراد جامعه دارد، زیرا اساسی‏ترین عنصر تاثیرگذار بر رفتار و عملكرد اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی افراد جامعه، اعتقادات این افراد است و بدون شك اصلی‏ترین اعتقادها و باورها، اعتقاد و باور به وجود مبدأ هستی و ایمان به این مبدأ، یعنی خداست. این ایمان چاره همه مشكلات جوامع بشری است. حضرت امام قدس‏سره اثر این ایمان را چنین خلاصه می‏كنند: «اگر ایمان به خدا و عمل برای خدا در فعالیتهای اجتماعی و سیاسی واقتصادی و سایر شئون زندگی بشر وارد شود، پیچیده‏ترین مشكلات امروزی جهان به آسانی حل می‏شود. امروز دنیا، هم در این بن‏بست گرفتار شده است وهم نمی‏خواهد به نوع هدایت انبیاء تسلیم شود، ولی سرانجام چاره‏ای جز تسلیم ندارد.»14 اگر مجموعه اعتقادها و باورهای افراد را درون فرهنگ ببینیم، بی‏تردید باید پایه اصلی فرهنگ جامعه را كه رفتار انسانها را می‏سازد، همین اعتقاد و ایمان به خدا دانست و بدیهی است كه پایه‏های رشد جامعه بر همین فرهنگ استوار است. بنابراین، رشد و توسعه جامعه و به طور كلی حیات جامعه بستگی مستقیم به فرهنگ و اعتقاد به خدا دارد. به تعبیر حضرت امام خمینی قدس‏سره تنها وجود ایمان و اعتقاد به خدا می‏تواند مملكت را احیا كند15 و لذا برای احیای مملكت و پیشرفت آن باید روح ایمان و اعتقاد به خدا را در جوانان ملت رشد داد. احیای مملكت نیز وابسته به عوامل متعددی است كه مهمترین آنها از نظر حضرت امام، انسانها و شخصیت و فرهنگ آنهاست. بر این اساس، ایمان و اعتقاد به خدا موجب ساخته شدن انسانی و در نتیجه بروز و ایجاد ویژگیهای مختلفی در انسان می‏شود كه همگی موجب تسریع حركت انسانها برای دستیابی به اهداف جامعه یا همان توسعه به معنای كامل می‏شوند. حضرت امام، بی‏اعتقادی به خدا را موجب بی‏توجهی به مصالح كشور و توجه صرف به مصلحت خود و در نتیجه نرفتن به دنبال امور لازم مملكت می‏دانند و براساس این تفكر و اعتقاد به خداست كه حضرت، تمام گرفتاریهای كشور و ملت را از نبودن ایمان به خدا می‏دانند. در عین حال بر این باورند كه اعتقاد به خدا را باید حكومت و دستگاه تربیتی در مردم ایجاد و تقویت كند زیرا این اعتقاد، به خودی خود، به حد لازم و كافی وجود ندارد و اگر افراد جامعه به حال خود واگذار شوند جامعه باز هم به تباهی كشیده می‏شود: «اگر ما و شما دست به هم بدهیم و جوانها را مومن و متقی بار بیاوریم مملكتمان تا آخر احیاء می‏شود و اگر چنانچه ما كوتاهی بكنیم. این مسئولیت بزرگ را ما به دوش خودمان بكشیم و كوتاهی بكنیم در حق فرزندان این مملكت ـ فرض كنید چند روزی هم یك چیزی بشود و یك صورتی پیدا بكند ـ فردا بدتر از این است.»16 چنانچه گفتیم از دیدگاه حضرت امام، اعتقاد واقعی به خدا نه تنها به طور مستقیم بر جریانهای اجتماعی اثر می‏گذارد، بلكه خود باعث ایجاد خصلتهایی در افراد اجتماع می‏شود كه این خصلتها تسریع‏كننده جریان توسعه هستند. در ادامه به این اثرات اشاره می‏كنیم. آثار وجود اعتقاد به خدا در افراد جامعهاز فرمایشات حضرت امام خمینی قدس‏سره چنین مستفاد می‏شود كه ایمان به خدا، موجب تجلّی خصلتهای انسانی والایی در افراد می‏شود كه همگی آنها از زمینه‏های فردی واجتماعی توسعه و پیشرفت جوامع بشری است. از جمله زمینه‏ها عبارتند از:1 ـ تعهد به اسلام : یكی از نتایج ایمان به خدا و مبدأ هستی ایجاد تعهد نسبت به دین خدا و نظام حكومتی این دین است. فرد باایمان همان طور كه نسبت به اعتقاد به خدا تقدس قایل است، برای دین و نظامی كه تقویت‏كننده این اعتقاد است نیز تقدس قایل می‏شود و همچنان كه خود را نسبت به انجام دستورات الهی و وظایف دینی مقید می‏داند، نسبت به حفظ و پیشبرد این دین نیز متعهد خواهد دانست. زیرا دین، خود مجموعه‏ای از دستورات الهی است. این تعهد دینی می‏تواند افراد را در انجام وظایف كمك كند تا بهتر و مفیدتر برای جامعه خدمت كنند و این امر موجب پیشرفت جامعه و فراهم آمدن مقدمات لازم برای توسعه سریعتر و بهتر می‏شود. حضرت امام در این زمینه می‏فرمایند: «من به شما نوید می‏دهم كه انشاءاللّه‏ كشور شما، كشور صحیح خوب بشود، به شرط این كه متعهد به اسلام باشید و متوجه باشید به اینكه خدای تبارك و تعالی عنایت به ما كرد...»17 2 ـ نپذیرفتن‏ظلم: ظلم ستیزی و كرنش نكردن در مقابل ظلم، از جمله زمینه‏های لازم برای دستیابی جوامع به استقلال و نپذیرفتن استثمار و استعمار است كه از جمله موانع اصلی توسعه می‏باشند. این نپذیرفتن ظلم از اثرات ایمان و اعتقاد به خداست. حضرت امام در این زمینه می‏فرمایند: «آدمی كه از زیر دستگاه شما یا از دستگاه ما بیرون می‏آید، اگر مؤمن باشد، دیگر نمی‏شود كه زیر بار ظلم اجانب برود و یا تطمیع بتوانند بكنند اورا، این تطمیعها و تهدیدها را همه، آنی كه تطمیع می‏شود و تهدید آنها [براو [اثر می‏كند، آنهایی است كه ایمان ندارند.» در این رابطه می‏بینیم، جوامعی كه از خصوصیات فرهنگی آنان تن به ظلم دادن و صبر در ظلم است، سالیان طولانی زیر سیطره استعمار بوده‏اند و جوامع اسلامی كه ایمان و اعتقاد به خدای محكمتری داشته‏اند، كمتر به طور مستقیم استعمار شده‏اند و در مبارزه با استعمار نیز رشادتهای تحسین برانگیزی از خود نشان داده‏اند. اكنون نیز با تقویت روح ایمان و اعتقاد واقعی به خدا، جوامع اسلامی بر علیه ظلم و ستم حاكم، سر به قیام برداشته‏اند و مبارزه با ظلم در این جوامع فراگیرتر است. بدیهی است كه اینها تنها نقش اثر اعتقاد واقعی به خداست.3 ـ تطمیع ناپذیری: هنگامی كه جامعه، جامعه‏ای معنوی باشد و افراد جامعه به خدا و روز جزا اعتقاد داشته باشند، هدف این افراد در تمامی زمینه‏های فعالیتهایشان، جلب رضایت خدا خواهد بود.19 و بالعكس.«كسی كه اعتقاد به خدا نداشته باشد، كسی كه به روز جزا اعتقاد نداشته باشد این نمی‏شود كه برای كشورش مفید واقع بشود... مردمی می‏توانند كشور خودشان راحفظ كنند، مردمی می‏توانند مملكت و ملت خودشان را نجات بدهند كه معنویت داشته باشند. اگر معنویت دركار نباشد و همه مربوط به مادیت باشد، هر جا آخور بهتر است، سر آن آخور می‏روند ولواین كه آن آخور راآمریكا برایش درست كند. اینهایی كه خیانت به مملكت ما كردند و همه چیز ما را بردند، اینها پیششان فرق نمی‏كرد كه آمریكا بر آنها مادیت را بدهد، پارك و ـ نمی‏دانم ـ دستگاه را بدهد یا از یك راه صحیحی باشد. ... آنهایی كه خوردند و بردند و ما را به تباهی كشاندند، آنهایی بودند كه به اسلام كار نداشتند، اعتقاد نداشتند، به ماوراء طبیعت اعتقاد نداشتند، به معنویات عقیده نداشتند. آنها می‏گفتند همین چهار روز زندگی است. پس هر چه هست بهتر و مرفه‏تر، از هر راهی می‏خواهد باشد.» 4 ـ تلقی كار به منزله عبادت (افزایش كارآیی): یكی از لوازم اصلی توسعه به مفهوم عام آن، افزایش كارآیی است. بنابر فرمایشات حضرت امام در دیدگاه اسلامی اگر كار برای خدا باشد، به منزله عبادت است. هنگامی كه انسان در این عبادت و كار انگیزه الهی داشت و هدفش جلب رضایت خدا بود، با تمام قدرت و توان به انجام آن خواهد پرداخت. در نتیجه كارایی بسیار زیادی خواهد داشت. چنین كاری كه با حداكثر توان انجام می‏شود كارآترین شیوه فعالیت است و قرین موفقیت خواهد بود. در این زمینه امام می‏فرمایند: «اگر این انگیزه شد، مسلما دنبال این هستید كه كار خوب باشد، وقتی انگیزه الهی شد ... وقتی كه انگیزه برای خدا شد، دنبال این است كه این كار را انجام بدهد به طوری كه خدا پسند باشد. از این جهت در این كار موفق است.»5 ـ ایجاد بیداری: از جمله زمینه‏های لازم برای توسعه، بیداری افراد جامعه است. هنگامی كه افراد جامعه آگاه و بیدار باشند، استعمار و استثمار از آن جامعه رخت برخواهد بست. البته بیداری از جهات مختلف موجب بهبود تصمیم‏گیری وعمل آحاد جامعه می‏شود واز جمله اثرات اعتقاد واقعی به خدا، بیداری افراد می‏باشد.6 ـ شجاعت : هنگامی كه انسان همه چیز رااز خدا دید، خود را غرق در چنین اعتقادی به مبدأهستی‏بخش جهان یافت وبه خداایمان مطلق پیدا كرد، به خدا متكی خواهد شد و این اتكا، موجب می‏شود از هیچ چیزی نهراست و با شجاعت در مقابل هر دشمن و ناملایمتی بایستد و مبارزه كند و به سمت هدف گام بردارد.7 ـ ایمان، ضامن و عامل تداوم تلاش: یكی از زمینه‏های لازم برای توسعه، تلاش و تداوم تلماس برای دستیابی به توسعه و تكامل بیشتر است. چنانچه حضرت امام می‏فرمایند: «اگر بخواهید جمهوری اسلامی به همه معنا كه دارد، با همه محتوا كه دارد، در خارج تحقق پیدا بكند باید كه از حالا به بعد هم همان ایمان را، همان قدرت ایمان را حفظ كنید.» بدیهی است كه با عنایت به توضیحات قبلی، هدف جمهوری اسلامی و تحقق اسلام، همان توسعه و تكامل جامعه است. اثر ایمان در تداوم تلاش به همین جا ختم نمی‏شود، بلكه وقتی فرد به خداایمان داشت و همه چیز را از او و برای او دید، همه را سعی خود صرف تلاش بیشتر برای خدا خواهد كرد و حتی اگر در مقطعی با شكست مواجه شود، باز هم سست نمی‏شود و به همان صورت قبل و با تلاش كامل سعی در انجام وظیفه و كار خواهد داشت. اعتقاد به خدا علاوه بر این اثرات، آثار بسیار مهم دیگری نیز بر جامعه و افراد آن دارد. از جمله: اعتماد به نفس، صبر در برابر شداید و تحمل مشتقات، اعتقاد به برابری و برادری و ... كه به دلیل اهمیت این موارد، دیدگاه حضرت امام را در هر یك ازاین مباحث به صورت مستقل بیان خواهیم كرد.2ـ4- اثر آموزش بر توسعه از آنجا كه در جوامع بشری، انسان ایجادكننده هر گونه حركت و تحولی است، ویژگیهای كیفی این انسان می‏تواند در این حركتها و تحولات عامل اصلی را ایفا كند. زیرا هر حركت و تحولی از اندیشه و تفكر انسان نشأت می‏گیرد و دستور انجام این تحولات را فكر او به وی می‏دهد و سطح این فكر و اندیشه كه كیفیت انسان را می‏سازد، عامل اصلی چگونه اندیشیدن و فكر كردن است. زیرا اطلاعات، باورها و برداشتهای انسانها، پایه‏های تفكر و نتیجه‏گیری از این تفكر را می‏سازند و بدیهی است هرچه اطلاعات، باورها و برداشتها كاملتر و والاتر باشند، این اندیشه و تفكر نیز از سطح بالاتری برخوردار خواهد بود. لذا عملكرد انسان نیز كه از دستورات فكر او نشأت گرفته، كاملتر و با كیفیت بیشتری خواهد بود. بنابراین اطلاعات و باورها و برداشتهای انسانها كه همگی از طریق یادگیری و آموزش كسب می‏شود، می‏تواند عامل مهمی در بهبود عملكرد و برنامه‏ریزی انسانها باشد و چون با بهبود عملكرد انسانها، دستیابی به اهداف و بهبود وضعیت عمومی جامعه حاصل می‏شود و توسعه نیز، بهبود و ارتقای سطح عمومی وضع موجود جامعه به طرف وضع مطلوب است، می‏توان گفت كه آموزش، عامل مهمی برای بهبود عملكرد انسانها برای نیل به توسعه در ابعاد گوناگون است. در ادامه، بیشتر به آن خواهیم پرداخت. قبل از پرداختن به اثرات آموزش بر توسعه و پیشرفت جوامع، اشاره‏ای به اهمیت علم و آموزش از نظر اسلام داریم .نقش علم و آموزش در پیشرفتبا توجه به اینكه انسان محرك توسعه است و توسعه باید توسط این محرك به حركت درآید، هرچه این انسان از تواناییهای فكری بیشتری برخوردار باشد و آموزش و پرورش بیشتر و بهتری یافته باشد، در حركت دادن این چرخ، بهتر عمل خواهد كرد و عملكرد او چه در جز و چه در كل، بسیار بهتر خواهد بود و بر این اساس، چنانچه تعلیم و تربیت به طور صحیح صورت گیرد، حركت جامعه، به سمت پیشرفت و تعالیِ مطلوب خواهد بود.دراهمیت این نقش، حضرت امام قدس‏سره چنین می‏فرمایند : «مسأله فرهنگ و آموزش و پرورش در رأس مسائل كشور است. اگر مشكلات فرهنگی و آموزشی به صورتی كه مصالح كشور اقتضا می‏كند حل شود، دیگر مسائل به آسانی حل می‏گردد.»به این ترتیب از دیدگاه حضرت امام در صورت وجود علم و تهذیب، می‏توان از جهالت مادی و معنوی به طرف سعادت و كمال حركت كرد. با آموزش و پرورش صحیح اسلامی و مطابق مصالح اجتماع، می‏توان به پیشرفتهای مختلف دست یافت و سعادت دنیوی و اخروی جامعه را تضمین كرد. نكته قابل توجه اینكه مسأله آموزش و پرورش طبق فرمایش حضرت امام و از دیدگاه ایشان در بین عوامل مؤثر بر توسعه در رأس مسایل قرار دارد و مهمترین عامل است. به طوری كه با حل مسایل و رفع مشكلات موجود در آموزش و پرورش، می‏توان امید داشت كه دیگر مسایل به آسانی حل شود. البته در ریشه‏یابی این اهمیت ویژه تعلیم و تربیت ـ در مقاطع مختلف ـ فرمایش حضرت امام مبنی بر اینكه : «نقش دانشگاه در هر كشوری ساختن انسان است»27 می‏تواند پاسخ‏گو باشد. زیرا چون انسان عامل اصلی حركت توسعه است، اگر او ساخته شود می‏تواند عامل مفیدی برای جامعه باشد و در صورت فساد او این فساد، می‏تواند به فساد جامعه بیانجامد، باید توجه داشت كه تعلیم و تربیت در شكل‏گیری شخصیت انسانها، نقش كلیدی و اصلی دارد و در واقع می‏توان گفت شخصیت انسانها را تعلیم و تربیت می‏سازد و چون عملكرد انسان به طور ویژه‏ای تحت تأثیر شخصیت اوست، می‏توان آموزش و پرورش (در مقاطع مختلف) را عامل اصلی در حركت به سمت توسعه‏یافتگی در ابعاد مختلف دانست: «نقش دانشگاه در هر كشوری ساختن انسان است. ممكن است از دانشگاه انسانی خارج بشود كه یك كشور را نجات بدهد و ممكن است كه یك انسان درست بشود كه كشور را به هلاكت بكشاند. این نقش مهم از دانشگاه می‏باشد. مقدرات هر كشوری به دست دانشگاه و آنهاییكه از دانشگاه بیرون می‏آیند هست. بنابراین دانشگاه بزرگترین مؤسسه مؤثر است در كشور و بزرگترین مسئولیتها را هم دانشگاه دارد.»28.....